OPOLE

W 1615 roku, od przy­pad­ko­we­go og­nia w miesz­ka­niu bur­gra­bie­go, wy­buchł po­żar, któ­ry w krót­kim cza­sie ogar­nął za­mek i więk­szą część Opo­la. Na Ostrów­ku oca­la­ły je­dy­nie młyn zam­ko­wy i wie­ża pro­cho­wa – resz­tę po­chło­nę­ły pło­mie­nie, zo­sta­wia­jąc za so­bą zglisz­cza i wy­pa­lo­ne mu­ry, przez któ­re wiatr hu­lał dłu­go po usta­niu po­żo­gi.

Kilkanaście lat póź­niej, w obli­czu woj­ny trzy­dzie­sto­let­niej (1618–­1648), za­mek – choć uszko­dzo­ny – znów zy­skał zna­cze­nie. Znisz­cze­nia na­pra­wio­no na ty­le, na ile po­zwa­lał czas i ko­niecz­ność, a sys­tem obron­ny wzmoc­nio­no z my­ślą o nad­cho­dzą­cych za­gro­że­niach. W la­tach 1633–­1634 wa­row­nia opar­ła się oblę­że­niu wojsk ce­sar­skich do­wo­dzo­nych przez ge­ne­ra­ła von Got­za. Obro­na za­koń­czy­ła się suk­ce­sem, ale nie bez kosz­tów – dłu­go­trwa­ły ostrzał po­zo­sta­wił mu­ry po­waż­nie nad­we­rę­żo­ne, a śla­dy wal­ki od­ci­snę­ły się głę­bo­ko w struk­tu­rze bu­dow­li, jak­by sa­ma pa­mięć o nich zo­sta­ła wpi­sa­na w ka­mień.

Skalę zniszczeń od­no­to­wu­je lu­stra­cja z 1645 ro­ku, któ­rej za­pis nie po­zo­sta­wia złu­dzeń: W dol­nej czę­ści kom­na­ta skle­pio­na – nie­bez­piecz­nie na­ru­szo­na. Na pier­wszym pię­trze dwie skle­pio­ne kom­na­ty gro­żą za­wa­le­niem się, ka­mie­nie tak moc­no wy­sta­ją, że zda się, jak­by la­da chwi­la spaść mia­ły. Na dru­gim pię­trze, z trzech izb i sze­ściu al­kie­rzy, czte­ry są tak zruj­no­wa­ne, że miesz­kać w nich nie spo­sób. Su­fit w jed­nej iz­bie cał­kiem po­psu­ty, opa­da w kil­ku miej­scach. Sta­ry bu­dy­nek ku po­łu­dnio­wi opu­sto­szał, że ziel­sko w nim po­ra­sta. Jest tam iz­ba, któ­rą zo­wią ziem­ską – tę chciał sta­ro­sta kra­jo­wy od­no­wić, ale mur się za­padł.

Potwierdzeniem złego sta­nu wa­row­ni mo­że być de­cy­zja kró­la Ja­na Ka­zi­mie­rza, któ­ry w 1655 ro­ku – prze­by­wa­jąc na wy­mu­szo­nej emi­gra­cji w for­mal­nie pod­le­głym mu księ­stwie opol­sko-ra­ci­bor­skim – zwo­łał w Opo­lu dwu­ty­go­dnio­wą kon­wo­ka­cję sta­nów. Na miej­sce swo­je­go po­by­tu wy­brał jed­nak nie za­mek, lecz ka­mie­ni­cę przy Ryn­ku Głów­nym. Ru­iny oka­za­ły się go­ścin­ne tyl­ko dla wia­tru.

W roku 1816, kie­dy Opo­le usta­no­wio­no sto­li­cą re­jen­cji, za­mek – po grun­tow­nym re­mon­cie – prze­ka­za­no na sie­dzi­bę głów­ne­go urzę­du. No­wa funk­cja wy­mu­si­ła ko­lej­ne zmia­ny. W lat­ach 1838–1855 ra­dy­kal­nie prze­kształ­co­no oto­cze­nie wa­row­ni: ro­ze­bra­no część mu­rów ob­wo­do­wych i gmach są­do­wy, za­sy­pa­no fo­sy, zni­we­lo­wa­no wa­ły, a w ich miej­scu urzą­dzo­no zie­le­niec. Znik­nął tak­że sta­ry młyn zam­ko­wy. Po­zo­sta­łe bu­dyn­ki prze­bu­do­wa­no i za­adap­to­wa­no do no­wych, ad­mi­ni­stra­cyj­nych po­trzeb – tak oto za­mek, za­miast trwać ja­ko sym­bol prze­szło­ści, stał się uży­tecz­nym ele­men­tem współ­czes­ne­go po­rząd­ku.

Blisko sto lat póź­niej, w la­tach 1928–1930, de­cy­zją władz nie­miec­kich za­mek zo­stał cał­ko­wi­cie ro­ze­bra­ny. Na je­go miej­scu wznie­sio­no no­wo­cze­sny, sie­dmio­pię­tro­wy biu­ro­wiec re­jen­cji – wy­po­sa­żo­ny w tech­no­lo­gicz­ną no­win­kę tam­tej epo­ki: win­dę ty­pu Pa­ter­no­ster, znak cza­su, w któ­rym funk­cjo­nal­ność wzię­ła gó­rę nad pa­mię­cią. Ze śre­dnio­wiecz­ne­go za­ło­że­nia oca­la­ła tyl­ko jed­na część – cy­lin­drycz­na wie­ża, któ­ra do­cze­ka­ła się no­we­go zwień­cze­nia: naj­pierw prze­bu­do­wa­ne­go w cza­sach hi­tle­row­skich, póź­niej – w 1957 ro­ku – prze­kształ­co­ne­go raz jesz­cze, w for­mie za­cho­wa­nej do dziś.

OPIS ZAMKU

Zamek na Ostrówku w swo­jej pier­wot­nej for­mie pre­zen­to­wał się ja­ko zwar­te, wie­lo­bocz­ne za­ło­że­nie obron­ne. Ce­gla­ny mur ob­wo­do­wy, wy­peł­nio­ny ka­mie­niem wa­pien­nym i za­pra­wą, miał gru­bość od dwóch do oko­ło trzech me­trów i na­śla­do­wał prze­bieg wcze­śniej­szych, skrom­niej­szych wa­łów gro­du – drew­nia­no-ziem­nych, jak przy­sta­ło na śre­dnio­wiecz­ne po­cząt­ki. W pół­noc­nej par­tii umoc­nień znaj­do­wa­ła się czwo­ro­bocz­na wie­ża wy­su­nię­ta po­za ob­wód mu­rów, a obok niej – rów­nie czwo­ro­bocz­ny, wol­no sto­ją­cy bu­dy­nek o pod­sta­wie 12 na 15 me­trów. Nie­wy­klu­czo­ne, że peł­nił ro­lę don­żo­nu – czy­li tej naj­waż­niej­szej wie­ży, w któ­rej wład­ca mógł miesz­kać, czu­wać i, od bie­dy, prze­cze­kać oblę­że­nie. Od pół­no­cy przy­le­gał do nie­go głów­ny dom zam­ko­wy.

Ten ostatni, jak moż­na przy­pusz­czać, miał dwie kon­dy­gna­cje. Par­ter mie­ścił du­żą sa­lę – póź­niej zwa­ną zie­lo­ną – oraz dwie mniej­sze iz­by. Na pię­trze znaj­do­wa­ła się ko­lej­na sa­la i trzy kom­na­ty – za­pew­ne już nie­co bar­dziej przy­tul­ne, je­śli śre­dnio­wie­cze w ogó­le zna­ło to po­ję­cie. Oko­ło ro­ku 1300 za­mek zy­skał no­wą do­mi­nan­tę: cy­lin­drycz­ną wie­żę, a tak­że bo­ga­to zdo­bio­ną ka­pli­cę, po­świę­co­ną w 1307 ro­ku – bo na­wet wa­row­nia po­trze­bo­wa­ła odro­bi­ny du­cho­wej prze­ciw­wa­gi.

W skład zespołu wcho­dzi­ła też część go­spo­dar­cza: dwu­pię­tro­wa kuch­nia, pie­kar­nia, stud­nia po­łą­czo­na z fo­są zam­ko­wą za po­mo­cą drew­nia­nej, kwa­dra­to­wej ru­ry (śre­dnio­wie­czne in­sta­la­cje mia­ły swój urok), oraz sze­reg drew­nia­nych bu­dyn­ków miesz­kal­nych i użyt­ko­wych roz­miesz­czo­nych wzdłuż mu­rów. Z cza­sem – za­pew­ne z po­wo­du po­ża­rów, wil­go­ci oraz śre­dnio­wiecz­nej re­flek­sji nad trwa­ło­ścią ma­te­ria­łów – za­czę­to je sto­pnio­wo za­stę­po­wać kon­stru­kcja­mi mu­ro­wa­ny­mi. Ten pro­ces trwał przez XIV i XV wiek, da­jąc zam­ko­wi co­raz trwal­szą, choć wciąż nie­po­zba­wio­ną cha­rak­te­ru for­mę.

Około roku 1300, tuż przy bra­mie wja­zdo­wej, w po­łu­dnio­wo-wschod­nim na­roż­ni­ku zam­ko­we­go za­ło­że­nia, wznie­sio­no cy­lin­drycz­ną wie­żę ostat­niej obro­ny – tę sa­mą, któ­rą dziś zna­my ja­ko Wie­żę Pia­stow­ską. Zbu­do­wa­na w ca­ło­ści z rdza­wo­czer­wo­nej ce­gły i opar­ta na so­lid­nym, sze­ścio­me­tro­wym fun­da­men­cie z ka­mie­nia pol­ne­go, od po­cząt­ku mia­ła peł­nić funk­cję wię­cej niż re­pre­zen­ta­cyj­ną.

Pierwotne wej­ście do niej znaj­do­wa­ło się kil­ka me­trów nad dzie­dziń­cem i pro­wa­dzi­ło z drew­nia­nej ga­le­rii – za­bieg rów­nie prak­tycz­ny, co nie­przy­ja­zny dla osób z lę­kiem wy­so­ko­ści. We­wnątrz roz­miesz­czo­no ko­lej­no: w dol­nej kon­dyg­na­cji loch wię­zien­ny (bo na­wet śre­dnio­wie­cze zna­ło po­ję­cie izo­la­cji), wy­żej zaś kuch­nię, iz­bę miesz­kal­ną i war­to­wnię – ze­staw funk­cji mo­że nie­ty­po­wy, ale w wa­run­kach oblę­że­nia li­czy­ła się bli­skość wszy­stkie­go.

Wieżę wieńc­zył nie­gdyś ga­nek stra­ży z blan­ko­wa­niem i dach w for­mie stoż­ka, któ­ry z bie­giem lat prze­cho­dził ko­lej­ne me­ta­mor­fo­zy. Po 1880 ro­ku na­da­no mu for­mę gra­ni­to­we­go szpi­ca z że­laz­nym or­łem pia­stow­skim – gest nie­wąt­pli­wie pe­łen sym­bo­li­ki. W 1906 za­stą­pio­no go kla­sycz­nym, stoż­ko­wa­tym da­chem z da­chów­ki, któ­ry w 1934 ro­ku znów prze­mo­de­lo­wa­no – tym ra­zem na cyn­ko­wy sto­żek zwień­czo­ny gla­pą. Osta­tecz­nie, w ro­ku 1957, wie­ży na­da­no obec­ny kształt: otrzy­ma­ła mu­ro­wa­ną, spi­cza­stą igli­cę, któ­ra prze­trwa­ła do dziś i z po­wo­dze­niem aspi­ru­je do ro­li zam­ko­wej syg­na­tu­ry.

Współcześnie Wie­ża Pia­stow­ska mie­rzy 42 me­try wy­so­ko­ści i li­czy 163 stop­nie – wy­star­cza­ją­co du­żo, by w po­ło­wie dro­gi do szczy­tu za­kwe­stio­no­wać wła­sne de­cy­zje tu­ry­stycz­ne.

ZWIEDZANIE

Wieża Piastowska jest dziś je­dy­ną mu­ro­wa­ną po­zo­sta­ło­ścią po zam­ku ksią­żąt opol­skich na Ostrów­ku – ostat­ni świa­dek epo­ki, w któ­rej wa­row­nia by­ła ser­cem ksią­żę­ce­go władz­twa. Dziś peł­ni funk­cję znacz­nie spo­koj­niej­szą: ja­ko sym­bol mia­sta i Kra­jo­we­go Fe­sti­wa­lu Pol­skiej Pio­sen­ki sta­no­wi za­ra­zem punkt wi­do­ko­wy, jak i miej­sce, gdzie moż­na na­być po­cztów­kę, mag­nes czy książ­kę – czy­li wszy­stko to, co tu­ry­sta po­trze­bu­je, by po zej­ściu z 163 stop­ni mógł ogło­sić: „By­łem. Wi­dzia­łem. Ku­pi­łem.”

Wciśnięta po­mię­dzy mo­nu­men­tal­ny gmach daw­nej re­jen­cji – obec­nie sie­dzi­bę urzę­du wo­je­wódz­kie­go – a fe­sti­wa­lo­wy Am­fi­teatr Ty­siąc­le­cia, wie­ża zda­je się ba­lan­so­wać mię­dzy hi­sto­rią a współ­cze­sno­ścią. Sam am­fi­teatr sta­nął na miej­scu daw­nej drew­nia­nej osa­dy, któ­rej frag­men­ty od­kry­to przy­pad­kiem w la­tach 30. XX wie­ku, pod­czas ro­bót bu­do­wla­nych. Po­ja­wił się wów­czas am­bit­ny plan, by te zna­le­zi­ska oca­lić, ukryć pod szkla­ną ko­pu­łą i uzu­peł­nić re­kon­struk­cją, któ­ra mia­ła z gra­cją łą­czyć ar­che­olo­gię z mo­der­ni­zmem. Nie­ste­ty, bud­żet nie po­dzie­lał te­go en­tu­zja­zmu – pro­jekt po­zo­stał na pa­pie­rze.

Do dziś zachował się jesz­cze je­den re­likt daw­ne­go za­ło­że­nia – ma­low­ni­czy staw, bę­dą­cy nie­gdyś czę­ścią fo­sy od­ci­na­ją­cej wa­row­nię od po­łu­dnia. Dziś już nie bro­ni, nie od­stra­sza i nie gro­zi uto­pie­niem – za to świet­nie od­bi­ja w wo­dzie kon­tu­ry wie­ży, jak­by sa­ma hi­sto­ria prze­glą­da­ła się w nim z sa­ty­sfak­cją.

Aby wejść na Wie­żę Pia­stow­ską, na­le­ży za­ku­pić bi­let wstę­pu. Zwie­dza­nie od­by­wa się wy­łącz­nie w to­wa­rzy­stwie prze­wod­ni­ka – co, bio­rąc pod uwa­gę ilość scho­dów i hi­sto­rii, któ­re kry­ją się w mu­rach, jest ra­czej za­le­tą niż ogra­ni­cze­niem. W ra­mach pro­gra­mu prze­wi­dzia­no rów­nież po­kaz mul­ti­me­dial­ny, któ­ry po­zwa­la od­po­cząć oczom, za­nim spoj­rzy się z gó­ry na Opo­le.

Foto­gra­fo­wa­nie pa­miąt­ko­we jest do­zwo­lo­ne, nie wy­ma­ga spe­cjal­nych ze­zwo­leń ani opłat.

Na­to­miast za­bro­nio­ne jest wpro­wa­dza­nie zwie­rząt – i słusz­nie, bo 163 scho­dy w cia­snej klat­ce scho­do­wej by­ły­by dla nich tor­tu­rą, nie atrak­cją.

DOJAZD

Wieża znaj­du­je się w pół­noc­nej czę­ści Wy­spy Pa­sie­ka, w wi­dłach Od­ry i Ka­na­łu Mły­nów­ka, oko­ło 300 me­trów na za­chód od Sta­re­go Ryn­ku. Naj­ła­twiej do­trzeć tu od stro­ny głów­ne­go wej­ścia Urzę­du Wo­je­wódz­kie­go – tuż przed nim skrę­ca­my w pra­wo, w stro­nę za­da­szo­ne­go par­kin­gu, po­tem w le­wo i za bu­dy­nek, któ­re­go wie­ża nie­mal do­ty­ka. Dla idą­cych z dwor­ca PKP: uli­cą Kor­fan­te­go w le­wo za Ka­nał Mły­nów­ka, na­stęp­nie w pra­wo uli­cą Pia­stow­ską.

Nie­wiel­ki par­king znaj­du­je się przy urzę­dzie, po dru­giej stro­nie uli­cy. Więk­szy moż­na zna­leźć przy Bi­blio­te­ce Uni­wer­sy­te­ckiej al­bo w po­bli­żu Am­fi­te­atru. W week­en­dy przy odro­bi­nie szczę­ścia bez tru­du za­par­ku­je­cie przy sa­mej uli­cy Pia­stow­skiej.

ZAMKI W POBLIŻU

• Opole – po­zo­sta­ło­ści zam­ku gór­ne­go z XIV w., 600 m
• Prószków – za­mek szla­chec­ki z XVI w., 12 km
• Zimnice Małe – spich­lerz fol­war­czny na mu­rach zam­ku z XVI w., 15 km
• Rogów Opolski – za­mek re­ne­san­so­wy z XVI w., 22 km
• Niemodlin – za­mek ksią­żę­cy z XV/XVII w., 26 km
• Krapkowice – za­mek szla­chec­ki Re­der­nów z XVII w., 27 km
• Krapkowice Otmęt – za­mek ry­cer­ski z XIV/XVI w. (w ru­inie), 27 km
• Kantorowice – za­mek my­śliw­ski z XVI/XVII w., 30 km

LITERATURA

1. M. Chorowska: Rezydencje średniowieczne na Śląsku, OFPWW 2003
2. B. Guerquin: Zam­ki w Pol­sce, Ar­ka­dy 1984
3. Z.Janusz, P.Tałan: Biografie Książąt Opolskich
4. I. T. Kaczyńscy: Zam­ki w Pol­sce po­łu­dnio­wej, Mu­za SA 1999
5. L. Kajzer, J. Salm, S. Ko­ło­dziej­ski: Lek­sy­kon zam­ków w Pol­sce, Ar­ka­dy 2001
6. Album: Zamki i Pałace Euroregionu Pradziad, wyd. SRDO