CIESZÓW

DZIEJE ZAMKU

Pierwsza wzmianka o Ci­sach po­ja­wia się w ro­ku 1243 i mó­wi o gro­dzie, któ­ry za­pew­ne był drew­nia­ny i – nie oszu­kuj­my się – dość nie­po­zor­ny. Wkrót­ce jed­nak drew­nia­ny gród od­szedł w nie­pa­mięć, a je­go miej­sce za­ję­ła ka­mien­na twier­dza, wznie­sio­na na prze­ło­mie XIII i XIV stu­le­cia z ini­cja­ty­wy Bol­ka II Ma­łe­go . Osa­dzo­na na stro­mym zbo­czu i oto­czo­na fo­są, gó­ro­wa­ła nad oko­li­cą ni­czym straż­nik po­łu­dnio­wych ru­bie­ży księ­stwa świd­ni­ckie­go. Jej za­da­niem nie by­ła jed­nak wy­łącz­nie obro­na – z wy­so­ko­ści mu­rów uważ­nie śle­dzo­no ruch ku­pie­ckich wo­zów, któ­re ciąg­nę­ły z Czech w stro­nę Świd­ni­cy i Wro­cła­wia, nio­sąc to­wa­ry, wie­ści i nie­kie­dy tak­że kło­po­ty.

Po roku 1327 na zamku po­ja­wił się Ry­pert von Cisk­berg – sę­dzia dwor­ski w Świd­ni­cy, czło­wiek so­lid­ny, choć za­pew­ne bar­dziej bie­gły w pa­ra­gra­fach niż w spra­wach for­ty­fi­ka­cji. Źró­dła wspo­mi­na­ją go ja­ko po­sia­da­cza oko­licz­nych dóbr już przed 1341 ro­kiem, moż­na więc przy­pu­szczać, że przez la­ta trak­to­wał Ci­sy nie tyl­ko ja­ko wa­ro­wnię, lecz tak­że ja­ko wy­go­dne cen­trum swo­ich ziem­skich in­te­re­sów. Po nim go­spo­da­rzem zo­stał Ni­ckel von Boltz (zm. 1401), wier­ny wa­sal księ­cia, któ­re­mu lo­jal­ność opła­ci­ła się hoj­nie: za­miast dwor­skich grze­czno­ści i ty­tu­łów bez tre­ści przy­pa­dła mu w udzia­le wła­sna twier­dza.

Gdy Nickel zmarł, jego syn Hein­rich, za­miast pie­lęg­no­wać oj­cow­skie dzie­dzi­ctwo, w 1408 ro­ku po­sta­no­wił je sprze­dać. Za­mek prze­szedł w rę­ce Zen­de­ra von Gru­nau, zwa­ne­go Bol­cze, któ­ry przez la­ta był w Ci­sach po­sta­cią pier­wszo­pla­no­wą, a je­go ród utrzy­my­wał się tu do 1429 ro­ku – dłu­żej niż wie­lu po­przed­ni­ków, choć wciąż zbyt krót­ko, by mó­wić o trwa­łej dy­na­stii. Po śmier­ci Zen­de­ra w 1425 ro­ku do­bra odzie­dzi­czył je­go syn, Zen­der Młod­szy, lecz już kil­ka lat póź­niej za­mek prze­szedł w rę­ce Ul­ri­cha von Sey­dli­tza, a na­stęp­nie w dzier­ża­wę bra­ci von Bor­snitz. Wa­ro­wnia zmie­nia­ła więc go­spo­da­rzy z za­dzi­wia­ją­cą re­gu­lar­no­ścią, jak­by sa­ma pod­su­wa­ła ko­lej­nym ro­dom ro­lę, któ­rej nikt nie chciał grać zbyt dłu­go.

Żaden jednak akt wła­sno­ści nie uchro­nił twier­dzy przed lo­sem, któ­ry cze­kał ją na po­cząt­ku XV wie­ku. W cza­sach wo­jen hu­sy­ckich Husytyzm – ruch religijny i polityczny zapoczątkowany przez Jana Husa, którego zwolennicy w 1417 ogłosili Cztery artykuły praskie w których domagali się m.in. sekularyzacji dóbr kościelnych i komunii pod dwiema postaciami. Po 1415 roku, gdy stany czeskie wyraziły publicznie swój protest wobec spalenia na stosie Jana Husa, przybrał formę ruchu politycznego, stał się powodem rewolty w Czechach, a następnie obronnych wojen husyckich. Ci­sy zo­sta­ły zdo­by­te i znisz­czo­ne – mu­ry, któ­re mia­ły bro­nić, obró­ci­ły się w ru­inę, a ca­ła obro­na roz­sy­pa­ła się jak do­mek z kart pod­mu­chem hi­sto­rii. Los nie po­zwo­lił jed­nak zam­ko­wi zni­knąć: wkrót­ce go od­bu­do­wa­no i do­sto­so­wa­no do no­wych re­aliów, w któ­rych o si­le wa­ro­wni de­cy­do­wa­ły już nie ku­sze i ta­ra­ny, lecz huk ar­mat. Tak oto Ci­sy zy­ska­ły dru­gą mło­dość – nie­co bar­dziej su­ro­wą, lecz od­por­ną na wy­zwa­nia epo­ki, w któ­rej woj­na prze­sta­ła być po­je­dyn­kiem ry­ce­rzy, a sta­ła się star­ciem og­nia i ka­mie­nia.

W 1466 roku Cisy ku­pi­li bra­cia Hans i Ge­org von Czet­tritz ze Stru­gi, sy­no­wie Her­man­na von Czet­tri­tza z Ksią­ża. Sprze­da­ją­cy­mi mo­gli być jesz­cze von Bor­sni­tzo­wie, lecz pew­no­ści już nie ma – do­ku­men­ty, któ­re mo­gły­by to po­twier­dzić, daw­no zni­knę­ły w po­mro­ce dzie­jów. Tak czy ina­czej, od te­go mo­men­tu wa­ro­wnia na dłu­gie dwa i pół stu­le­cia sta­ła się wła­sno­ścią ro­du von Czet­tritz, któ­ry trzy­mał ją aż do wy­ga­śnię­cia swo­jej li­nii w dru­giej de­ka­dzie XVIII wie­ku.

W 1493 roku ma­ją­tek obję­ło czte­rech sy­nów Han­sa: Hans, Frie­drich, Sie­gi­zmund i Ul­rich – im­po­nu­ją­ca li­sta imion, ale o ich lo­sach kro­ni­ka­rze nie­ste­ty mil­czą. Ko­lej­ni przed­sta­wi­cie­le ro­du po­ja­wia­ją się już tyl­ko w szcząt­ko­wych wzmian­kach, jak­by sam za­mek waż­niej­szy był od lu­dzi, któ­rzy w nim miesz­ka­li. Gdy jed­nak na­de­szła woj­na trzy­dzie­sto­let­nia Wojna trzydziestoletnia – europejski konflikt trwający od 23 maja 1618 do 24 października 1648 pomiędzy protestanckimi państwami Świętego Cesarstwa Rzymskiego (I Rzeszy) wspieranymi przez inne państwa europejskie (takie jak Szwecja, Dania, Republika Zjednoczonych Prowincji, Francja), a katolicką dynastią Habsburgów. Mimo że wojnę zainicjowały przyczyny natury religijnej, na jej długotrwałość wpłynęło m.in. dążenie mocarstw europejskich do osłabienia potęgi Habsburgów. W wojnie tej, pośrednio lub bezpośrednio, uczestniczyły niemal wszystkie państwa europejskie. Stronę katolicką reprezentowały państwa podległe Habsburgom (Austria i Hiszpania) i niektóre księstwa I Rzeszy. Oficjalnie swojego wsparcia katolikom nie udzieliła Rzeczpospolita Obojga Narodów, jednak w walkach po jej stronie brały udział polskie oddziały lisowczyków (8–10 tys. żołnierzy). Wojna nie zakończyła się zupełnym zwycięstwem strony protestanckiej. Jej głównymi skutkami, oprócz zapewnienia częściowej wolności wyznania na terenie Rzeszy, było osłabienie dynastii Habsburgów, wzmocnienie pozycji Francji i Szwecji oraz uznanie niepodległości Zjednoczonych Prowincji Niderlandów. Z drugiej strony Habsburgowie przeprowadzili rekatolicyzację Czech i umocnili swoją pozycję w tym państwie. Wojnę zakończył pokój westfalski podpisany w 1648 roku. (1618–1648), na­wet je­go obec­ność nie wy­star­czy­ła: Ci­sy zo­sta­ły spa­lo­ne przez woj­ska szwedz­kie, opusz­czo­ne i w koń­cu za­mie­ni­ły się w ru­inę.

W drugiej po­ło­wie XVII wie­ku za­nie­dba­ne i przez pe­wien czas oku­po­wa­ne przez ban­dę zbó­je­cką Ci­sy po­wró­ci­ły wresz­cie w rę­ce Czet­tri­tzów. W 1655 ro­ku pa­nią zam­ku by­ła Su­san­ne von Sa­uer­man z do­mu von Czet­tritz, a po niej go­spo­da­rzem zo­stał Hein­rich von Czet­tritz z Wał­brzy­cha, któ­ry ma­ją­tek za­pi­sał Ma­rii Ka­tha­ri­nie, ba­ro­no­wej von Bi­bran. W 1719 ro­ku do­bra te od Ben­ja­mi­na ba­ro­na von Bi­bran od­ku­pił hra­bia Rze­szy Chri­stoph Frie­drich zu Stol­berg-Wer­ni­ge­ro­de-Kö­nig­stein-Ro­che­fort-Ho­hen­stein – ary­sto­kra­ta o na­zwi­sku tak dłu­gim, że każ­dy pod­pis mu­siał być dla kan­ce­li­stów praw­dzi­wą pró­bą wy­trzy­ma­ło­ści nad­gar­stka.

Następnym właścicielem zo­stał wał­brzy­ski sta­ro­sta Le­opold Karl hra­bia von Zie­ten ze Stru­gi (zm. 1870). To on pod­jął pier­wsze, choć dość nie­śmia­łe pró­by ra­to­wa­nia za­by­tku, po­le­ga­ją­ce głów­nie na oczy­szcza­niu te­re­nu z buj­nej ro­ślin­no­ści. Nie­ste­ty, dzia­ła­nia te przy­po­mi­na­ły wal­kę z wia­tra­ka­mi – za­mek ni­szczał bo­wiem w szyb­kim tem­pie, roz­bie­ra­ny ka­mień po ka­mie­niu przez oko­licz­nych chło­pów, któ­rzy z ru­in uczy­ni­li so­bie coś w ro­dza­ju dar­mo­wej skład­ni­cy bu­do­wla­nej. W ten spo­sób daw­na wa­ro­wnia tra­ci­ła swo­je mu­ry nie w og­niu bi­tew, lecz w ci­szy co­dzien­no­ści – roz­kra­da­na na staj­nie, chle­wy i wiej­skie ogro­dze­nia.

ODWIEDZINY ZAMKU CISY

Za­mek miał być pod­ług po­wieś­ci przez Mi­ko­ła­ja Czesch­haus zbu­do­wa­ny i był w tym cza­sie za­ję­tym i zbu­rzo­nym, gdy Szwe­dzi pod­czas 30-let­niej woj­ny tę ca­łą o­ko­li­cę spus­to­szy­li. Wier­ni słu­żą­cy daw­ne­go właś­ci­cie­la zam­ku wy­ba­wi­li na­on­czas przez pod­stęp pa­na swo­je­go z rąk nie­przy­ja­ciel­skich. Wło­ży­li go bo­wiem w ko­ry­to i przy­kry­te­go suk­nem za­nieś­li go do Ho­hen­fried­berg (Do­bro­mie­rza). Tu za­ło­żył od­tąd po­miesz­ka­nie swo­je z żo­ną po­cho­dzą­cą z fa­mi­lii Bi­bra i wy­bu­do­wał tu przez wdzięcz­ność wy­ba­wie­nia swe­go koś­ciół, na któ­rym się ten wy­pis znaj­du­je:

Ni­ko­laus von Czesch­haus
Er­bau­te die­ses Got­tes­haus,
co spol­szczo­ne brzmi w tych sło­wach:
Pan Mi­ko­łaj Czesz­dom
Wys­ta­wił ten Bo­ży dom.

Od te­go cza­su zwa­li­ła się resz­ta mu­rów po­zos­ta­łe­go zam­ku, tak że rzad­ko kto te stro­ny od­wie­dza, prze­cież aż do Ho­hen­fried­berg ma ro­man­tycz­ne po­wa­by dla og­rom­nych skał bał­wa­nów, któ­re się po wszys­tkich pra­wie do­li­nach i pa­ro­wach w roz­ma­i­tych pos­ta­ciach ma­lu­ją, a z te­go wzglę­du war­tą jest ta o­ko­li­ca, a­by by­ła od­wie­dza­ną. Stąd moż­na na A­del­sbach po­wró­cić do Salz­burn (Szczaw­na Zdro­ju). Kto z te­go miej­sca ką­pie­li od­wied­za te zbu­rzo­ne mu­ry zam­ku i nie nu­dzi się jed­no­staj­noś­cią pus­tej dro­gi aż do A­del­sbach, ten w aus­te­rii wspom­nia­nej A­dels­bach mo­że bez­piecz­nie po­wóz i ko­nie zos­ta­wić i resz­tę nie­wie­le dro­gi pie­szo do ru­in od­pra­wić.

Karol Fryderyk Mosch, 1821

W 1864 roku ru­iny zna­la­zły się w rę­kach wro­cław­skie­go kup­ca Mar­cu­sa Schott­lan­de­ra, któ­ry po kil­ku la­tach od­sprze­dał je gwa­re­ctwu gór­ni­cze­mu z Bia­łe­go Ka­mie­nia. Po­tem za­mek krą­żył mię­dzy ko­lej­ny­mi wła­ści­cie­la­mi ni­czym oso­bli­wa pa­miąt­ka z mi­nio­nych wie­ków: w 1912 ro­ku ku­pił go ber­liń­ski rad­ca han­dlo­wy Wil­helm Le­der­mann, a pięć lat póź­niej – wro­cław­ski hur­to­wnik Ema­nu­el Auf­richt.

Kiedy w 1927 roku mu­ry by­ły już tak znisz­czo­ne, że miej­sco­wi nie­mal ro­ze­bra­li je na bu­du­lec, na sce­nę wkro­czył wał­brzy­ski ar­chi­tekt Wal­ther Bre­hmer. Pod je­go okiem prze­pro­wa­dzo­no kon­ser­wa­cję, któ­ra ura­to­wa­ła za­mek przed cał­ko­wi­tym znik­nię­ciem: od­two­rzo­no głów­ny układ prze­strzen­ny, za­bez­pie­czo­no reszt­ki bu­dyn­ku miesz­kal­ne­go, wy­rów­na­no ko­ro­nę wie­ży i na­wet przy­wró­co­no bra­mę wja­zdo­wą z mo­stem – jak­by za­mek do­stał no­wą gar­de­ro­bę, by choć przez chwi­lę znów przy­po­mi­nać sie­bie z daw­nych lat.

Druga wojna świa­to­wa – a zwła­szcza to, co po niej na­stą­pi­ło – nie sprzy­ja­ły tro­sce o za­byt­ki i do­pie­ro w la­tach 60. XX wie­ku Ci­sy do­cze­ka­ły się za­bez­pie­cze­nia w for­mie trwa­łej ru­iny. Póź­niej­sze dzia­ła­nia by­ły już ra­czej skrom­ne: od cza­su do cza­su wy­ci­na­no dzi­ką ro­ślin­ność, zre­kon­stru­owa­no drew­nia­ny mo­stek nad fo­są i kil­ka drob­nych ele­men­tów ma­łej ar­chi­te­ktu­ry. Nie by­ły to mo­że spe­kta­ku­lar­ne przed­się­wzię­cia, ale dzię­ki nim za­mek prze­trwał – i wciąż po­tra­fi opo­wia­dać swo­ją hi­sto­rię.

OPIS ZAMKU

---

Warownię po­sa­do­wio­no na ska­li­stym wzgó­rzu wzno­szą­cym się na 350 me­trów n.p.m., któ­re­go pół­no­cny stok opa­dał gwał­to­wnie w do­li­nę rze­ki Czy­żyn­ki. Te­ren za­dbał więc o obro­nę sam z sie­bie – dla na­past­ni­ków by­ła to prze­szko­da rów­nie sku­tecz­na, co naj­sta­ran­niej wznie­sio­na pa­li­sa­da. Za­mek skła­dał się pier­wo­tnie z ma­syw­nej cy­lin­drycz­nej wie­ży o śre­dni­cy 10 me­trów, osa­dzo­nej w pro­sto­kąt­nym ob­wo­dzie mu­rów o wy­mia­rach 22 na 28 me­trów – nie­wiel­kiej po­wierz­chni, któ­ra mu­sia­ła jed­nak po­mie­ścić wszyst­ko, co uzna­wa­no w śre­dnio­wie­czu za nie­zbęd­ne do ży­cia i obro­ny.

W północnej czę­ści zna­lazł się co naj­mniej dwu­kon­dy­gna­cyj­ny dom miesz­kal­ny z czte­re­ma lub sze­ścio­ma iz­ba­mi. By­ła tam sa­la, gdzie za­pew­ne kłót­nie roz­grze­wa­ły atmo­sfe­rę rów­nie sku­tecz­nie jak wi­no w kuf­lach, kuch­nia – źró­dło dy­mu, za­pa­chów i za­pew­ne tak­że plo­tek – oraz iz­ba stra­ży, w któ­rej czu­wa­nie czę­ściej prze­gry­wa­ło z nu­dą niż z ata­ka­mi wro­ga.

Brama wjazdowa w za­chod­niej kur­ty­nie pro­wa­dzi­ła na nie­wiel­ki dzie­dzi­niec, w sam raz, by po­wi­tać go­ści i jed­no­cze­śnie kon­tro­lo­wać, kto wcho­dzi. Od pół­no­cy do­da­tko­wą ochro­nę za­pew­nia­ła stro­ma do­li­na rze­ki, od po­łu­dnio­we­go wscho­du – fo­sa wy­ku­ta w ska­le, któ­rej przej­ście wy­ma­ga­ło de­ter­mi­na­cji, a mo­że i odro­bi­ny de­spe­ra­cji.

W drugiej połowie XV wie­ku za­mek za­czął się roz­ra­stać. Do ist­nie­ją­cej bu­do­wli do­da­no pół­noc­no-za­chod­ni dzie­dzi­niec oto­czo­ny no­wym mu­rem, a wraz z nim mię­dzy­mu­rze – ko­ry­tarz obron­ny, w któ­rym straż­ni­cy mo­gli prze­cha­dzać się tam i z po­wro­tem, uda­jąc, że to świe­tna roz­ryw­ka. Choć nie by­ła to prze­strzeń szcze­gól­nie go­ścin­na, dla wła­ści­cie­li sta­no­wi­ła do­wód, że ich re­zy­den­cja prze­kształ­ca się w praw­dzi­wą for­te­cę.

W kolejnym stu­le­ciu sku­pio­no się na wscho­dniej flan­ce, gdzie wznie­sio­no ciąg mu­rów z pół­okrąg­łą ba­ste­ją oraz ścież­ką pro­wa­dzą­cą do no­wej bra­my, po­prze­dzo­nej szy­ją bram­ną i mo­stem na fo­sie. Tak oto za­mek pre­zen­to­wał się ja­ko mi­ster­nie za­pro­je­kto­wa­na pu­ła­pka, zmu­sza­ją­ca każ­de­go in­tru­za, by naj­pierw od­sło­nił się przed obroń­ca­mi.

U schyłku XVI wie­ku Ci­sy pre­zen­to­wa­ły się już ja­ko ze­spół kom­plet­ny i im­po­nu­ją­cy: dwa dzie­dziń­ce i dwa przed­zam­cza ota­cza­ły za­mek wy­so­ki, a ca­łość mie­rzy­ła 150 me­trów dłu­go­ści i 50 sze­ro­ko­ści. Był to ma­ni­fest po­tę­gi, za­pi­sa­ny w ka­mie­niu grub­szą czcion­ką niż w nie­jed­nej kro­ni­ce.

STAN OBECNY

---

Dziś Cisy są już tyl­ko ma­lo­wni­czą ru­iną – z frag­men­ta­mi zam­ku wy­so­kie­go i dłu­gi­mi od­cin­ka­mi XV- i XVI-wiecz­nych mu­rów, któ­re w pół­no­cnej czę­ści wciąż pre­zen­tu­ją się tak oka­za­le, jak­by nie za­uwa­ży­ły upły­wu wie­ków. Do wnę­trza pro­wa­dzi dro­ga od wscho­du: przez zre­kon­stru­owa­ną bra­mę, drew­nia­ny most prze­rzu­co­ny nad su­chą fo­są i obok ta­bli­cy tu­ry­stycz­nej, któ­ra do­da­je pod­pi­sy do hi­sto­rii wy­ry­tej w ka­mie­niu. Da­lej cze­ka roz­le­gły ob­szar zam­ko­wy, dziś gę­sto po­ro­śnię­ty ro­ślin­no­ścią, jak­by na­tu­ra upa­rła się prze­jąć sche­dę po daw­nych wła­ści­cie­lach – i trze­ba przy­znać, że ro­bi to z upo­rem god­nym naj­le­pszych stra­te­gów.

Wstęp na te­ren ruin wol­ny – i trud­no o lep­sze za­pro­sze­nie do roz­mo­wy z hi­sto­rią.

Spa­cer z psem po­śród ruin to pro­po­zy­cja, któ­rą czwo­ro­no­gi przyj­mu­ją zwy­kle z en­tu­zja­zmem więk­szym niż nie­je­den tu­ry­sta. Pa­mię­taj­my tyl­ko, że to te­ren leś­ny – a w le­sie na­wet naj­bar­dziej ry­cer­ski pies po­wi­nien po­zo­stać na smy­czy.

Ruiny świet­nie wy­glą­da­ją z lo­tu pta­ka, ale la­tem gi­ną pod li­ścia­stym pa­ra­so­lem drzew. Dla­te­go dro­na war­to wy­pu­ścić póź­ną je­sie­nią, zi­mą lub wcze­sną wio­sną, gdy za­mek po­ka­zu­je się bez zie­lo­nej za­sło­ny.

DOJAZD

Ruiny leżą na terenie Ksią­żań­skie­go Par­ku Kra­jo­bra­zo­we­go, nie­speł­na ki­lo­metr na po­łu­dnio­wy za­chód od wsi Cie­szów. To wła­śnie tu­taj krzy­żu­ją się dwa szla­ki: zie­lo­ny Szlak Zam­ków Pia­stow­skich, pro­wa­dzą­cy z Za­gó­rza Ślą­skie­go do Grodź­ca, oraz żół­to-nie­bie­sko-żół­ty Szlak Uła­nów Le­gii Nad­wi­ślań­skiej, któ­rym moż­na do­trzeć do Strze­go­mia. A je­śli ktoś ma w so­bie odro­bi­nę wy­trwa­ło­ści, w za­le­dwie go­dzi­nę spa­ce­ru do­trze stąd do zam­ku Książ – miej­sca, któ­re śmia­ło moż­na na­zwać per­łą ca­łe­go re­gio­nu.

Aby do­trzeć do zam­ku, z szo­sy Chwa­li­szów–Świe­bo­dzi­ce na­le­ży skrę­cić w dro­gę pro­wa­dzą­cą na po­łu­dnie: ja­dąc od za­cho­du – tuż przed pier­wszy­mi za­bu­do­wa­nia­mi Cie­szo­wa, a od stro­ny Świe­bo­dzic – za­raz za osta­tnim do­mem we wsi. No­wa asfal­to­wa dro­ga, cał­kiem wy­go­dna, pro­wa­dzi nie­mal pod sa­me ru­iny. Z par­kin­gu po­zo­sta­je już tyl­ko prze­kro­czyć rze­kę i wspiąć się na wzgó­rze po jej po­łu­dnio­wej stro­nie – nie­wiel­ki wy­si­łek, któ­ry na­gra­dza wi­do­kiem ma­lo­wni­czych mu­rów.

Do ru­in bez prze­szkód do­je­dzie­my ro­we­ra­mi (oto dowód) .

ZAMKI W POBLIŻU

• Wałbrzych – za­mek Książ, 5 km (pie­cho­tą); 10 km (sa­mo­cho­dem)
• Wałbrzych – ru­ina zam­ku Sta­ry Książ z XVIII/XIX w., 6 km
• Wałbrzych – re­li­kty zam­ku No­wy Dwór z XIV w., 18 km

LITERATURA

1. M. Chorowska: Re­zy­den­cje śre­dnio­wie­czne na Ślą­sku, OFPWW 2003
2. I. T. Kaczyńscy: Zam­ki w Pol­sce po­łu­dnio­wej, Mu­za SA 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Ko­ło­dziej­ski: Lek­sy­kon zam­ków w Pol­sce, Ar­ka­dy 2001
4. J. Lamparska: Zam­ko­we ta­je­mni­ce, Asia Press 2009
5. R. Łuczyński: Zamki, dwo­ry i pa­ła­ce w Su­de­tach, Wspól­no­ta Aka­de­mi­cka 2008
6. A. Zieliński: Zamki dol­no­ślą­skie na daw­nej ry­ci­nie, 1991