VINCENNES

DZIEJE ZAMKU

Zamek w Vincennes wy­rósł na wscho­dnim krań­cu Pa­ry­ża, przy le­sie Vin­cen­nes i tuż obok mia­sta o tej sa­mej na­zwie — już sa­ma lo­ka­li­za­cja su­ge­ro­wa­ła, że nie cho­dzi o by­le bud­kę war­to­wni­czą z wi­do­kiem na bag­na. To nie mia­ła być straż­ni­ca dla znu­dzo­nych war­to­wni­ków, lecz so­li­dny ko­mu­ni­kat wy­sła­ny w świat: tu rzą­dzi się pań­stwem, a nie tyl­ko stra­szy prze­cho­dniów blan­ka­mi. Wzno­szo­ny głów­nie w la­tach 1361–1369, od po­cząt­ku ce­lo­wał wy­żej niż prze­cię­tna for­te­ca, bo miał łą­czyć wła­dzę z wy­go­dą i od­stra­szać nie­pro­szo­nych go­ści sa­mym cię­ża­rem mu­rów.

Nic więc dziwnego, że od XIV do XVI wie­ku kró­lo­wie Fran­cji upo­do­ba­li so­bie to miej­sce jak do­brze skro­jo­ny pan­cerz. Moż­na tu by­ło rzą­dzić kra­jem, przyj­mo­wać po­sel­stwa, de­ba­to­wać o woj­nach i po­da­tkach, a po­tem pójść spać bez nie­przy­jem­ne­go uczu­cia, że ktoś wła­śnie ostrzy nóż za ścia­ną. W epo­ce, w któ­rej nie­po­ko­je by­ły co­dzien­no­ścią, a bez­pie­czeń­stwo luk­su­sem, Vin­cen­nes ofe­ro­wa­ło rzecz bez­cen­ną: względ­ny spo­kój su­mie­nia i snu.

Najbardziej charakte­ry­sty­cznym ele­men­tem za­ło­że­nia po­zo­sta­je don­żon, ma­syw­na wie­ża obron­na wznie­sio­na w XIV wie­ku, do dziś naj­wyż­sza w Eu­ro­pie i sto­ją­ca tam jak ka­mien­ny środ­ko­wy pa­lec wy­mie­rzo­ny w każ­de­go, kto miał­by wąt­pli­wo­ści, kto tu roz­da­je kar­ty. Ta wie­ża nie mia­ła za­chwy­cać ani za­pra­szać, lecz do­mi­no­wać, przy­tła­czać i przy­po­mi­nać z da­le­ka, że roz­mo­wa z wła­dzą za­czy­na się od spu­szcze­nia wzro­ku - a naj­le­piej tak­że od zdję­cia czap­ki i wszel­kich złu­dzeń co do wła­sne­go zna­cze­nia.

Obok niej wy­ra­sta Sainte-Chape­pel­le, bu­do­wa­na od 1379 do 1552 ro­ku — pro­jekt, któ­ry kon­se­kwen­tnie igno­ro­wał po­ję­cie „ter­min od­da­nia”. Go­tyk pło­mie­ni­sty zdą­żył tu doj­rzeć po­wo­li, nie­mal zło­śli­wie spo­koj­nie, jak­by ce­lo­wo cze­kał, aż zmie­nią się dy­na­stie, mo­dy i po­glą­dy, po czym za­pre­zen­to­wał się w peł­nej kra­sie. W efe­kcie Vin­cen­nes nie pró­bu­je wy­bie­rać mię­dzy bru­tal­ną si­łą a wy­ra­fi­no­wa­niem, lecz bez skru­pu­łów trzy­ma oba na­rzę­dzia na­raz, po­ka­zu­jąc, że wła­dza naj­le­piej czu­je się tam, gdzie mo­że jed­no­cze­śnie gro­zić pię­ścią i po­pra­wiać man­kiet ko­ron­ko­wej ko­szu­li.

Pierwotnie zalesione te­re­ny obec­ne­go Vin­cen­nes na­le­ża­ły do bi­sku­pa Pa­ry­ża, lecz wi­zja po­lo­wań i wy­go­dne­go do­ja­zdu wy­star­czy­ła, aby Lud­wik VII (zm. 1180) po­sta­wił tu do­mek my­śliw­ski, otwie­ra­jąc se­zon na kró­lew­ską rzeź w bia­łych rę­ka­wi­czkach. Od koń­ca XII wie­ku ist­nia­ła tu­taj re­zy­den­cja kró­lew­ska, choć za­rów­no Lud­wik, jak i je­go na­stęp­ca Fi­lip Au­gust (zm. 1223) za­glą­da­li do Vin­cen­nes rzad­ko, gdyż miej­sce to mia­ło słu­żyć nie do miesz­ka­nia, lecz do uży­wa­nia: przy­je­chać, za­po­lo­wać, zjeść, po­ka­zać się i zni­knąć, za­nim zdą­ży się przy­wią­zać do kraj­obra­zu. Vin­cen­nes na tym eta­pie nie mia­ło jesz­cze am­bi­cji re­zy­den­cji z praw­dzi­we­go zda­rze­nia — by­ło ra­czej kró­lew­skim na­rzę­dziem, a na­rzę­dzia, jak wia­do­mo, trzy­ma się pod rę­ką, a nie w ser­cu.

Polowania organi­zo­wa­no tu bez li­to­ści i bez wsty­du, za­mie­nia­jąc las w zam­knię­tą are­nę, gdzie zwie­rzy­nę naj­pierw chwy­ta­no, po­tem kar­mio­no, a na koń­cu wy­pu­szcza­no tyl­ko po to, aby ją zar­żnąć w świe­tle dwor­skiej za­ba­wy. W breuils, roz­cią­ga­ją­cych się na set­kach he­kta­rów i oto­czo­nych mu­ra­mi, wy­ko­pa­no je­zio­ro Saint Man­dé i zad­ba­no o każ­dy de­tal przed­sta­wie­nia, w któ­rym zwie­rzę mia­ło ucie­kać, a moż­ni mie­li uda­wać bo­ha­te­rów. By­ło to wi­do­wi­sko, w któ­rym strach miał czte­ry no­gi, krew by­ła nie­uni­knio­na, a dwór uda­wał, że oglą­da odwa­gę, nie egze­ku­cję.

O ile dla Ludwika VII i jego na­stęp­ców Vin­cen­nes po­zo­sta­wa­ło adre­sem oka­zjo­nal­nym, o ty­le Lud­wik IX (zm. 1270) uczy­nił z nie­go miej­sce re­gu­lar­ne­go użyt­ku, ustę­pu­ją­ce czę­sto­tli­wo­ścią je­dy­nie Pa­ła­co­wi na Wy­spie w Pa­ry­żu. To tu­taj zbie­ra­ła się ra­da kró­lew­ska, tu za­pa­da­ły de­cy­zje, któ­re mia­ły re­alny cię­żar, a nie tyl­ko ład­ną for­mę, i tu wre­szcie król mógł rzą­dzić z dy­stan­su, z da­la od miej­skie­go zgieł­ku i nie­po­trzeb­nych spoj­rzeń. Gdy zni­kał z Pa­ry­ża, Vin­cen­nes przej­mo­wa­ła Mał­go­rza­ta Pro­wan­sal­ska (zm. 1295) wraz z dzie­ćmi, co za­mie­nia­ło za­mek w bez­pie­czny ma­ga­zyn dy­na­stii, w któ­rym prze­cho­wy­wa­no to, co naj­cen­niej­sze, pod­czas gdy wła­dza ro­bi­ła swo­je gdzie in­dziej.

Gdy Ludwik IX wy­ku­pił ko­ro­nę cier­nio­wą od Bal­dwi­na II z Kon­stan­ty­no­po­la, by­ło ja­sne, że nie cho­dzi wy­łącz­nie o po­boż­ność, lecz tak­że o po­kaz si­ły w wer­sji re­li­kwio­wej. Kil­ka cier­ni oraz nie­wiel­ki skra­wek do­mnie­ma­ne­go Drze­wa Krzy­ża Świę­te­go zde­po­no­wa­no w Vin­cen­nes z my­ślą o przy­szłej ka­pli­cy, za­mie­nia­jąc za­mek na pe­wien czas w ma­ga­zyn sa­crum naj­wyż­szej pró­by — coś mię­dzy skar­bcem a sej­fem na zba­wie­nie. To stąd król wy­ru­szył na wy­pra­wę krzy­żo­wą, z któ­rej już nie wró­cił, że­gna­jąc ro­dzi­nę z prze­ko­na­niem god­nym czło­wie­ka, któ­ry naj­wy­raź­niej wie­rzył, że Bóg naj­bar­dziej ce­ni dłu­gą po­dróż i zde­cy­do­wa­nie krót­kie ży­cie.

Apogeum splendoru Vin­cen­nes przy­pa­dło na 18 sier­pnia 1239 ro­ku, kie­dy Lud­wik IX wpro­wa­dził re­li­kwie pa­syj­ne w uro­czy­stej pro­ce­sji, ciąg­nąc je przez swo­je po­sia­dło­ści ni­czym obja­zdo­wy spe­ktakl po­boż­no­ści sprzęg­nię­tej z wła­dzą. Ofi­cjal­nie ar­te­fa­kty za­mó­wio­ne przez kró­la zmie­rza­ły do pa­ry­skiej Sain­te-Cha­pel­le — i fak­ty­cznie tam osta­te­cznie tra­fi­ły — ale po dro­dze mo­nar­cha za­dbał, by w Vin­cen­nes zo­sta­ło kil­ka cier­ni z Ko­ro­ny Chry­stu­sa oraz frag­men­ty Świę­te­go Krzy­ża, bo świę­tość, jak każ­dy cen­ny za­sób, naj­le­piej mieć choć w za­pa­sie. Re­li­kwie więc nie tyl­ko czczo­no, lecz tak­że roz­par­ce­lo­wa­no z iście ad­mi­ni­stra­cyj­ną skru­pu­la­tno­ścią, a pla­no­wa­na ka­pli­ca pa­ła­co­wa mia­ła ja­sno dać do zro­zu­mie­nia, że sa­crum i wła­dza dzia­ła­ją naj­spraw­niej wte­dy, gdy moż­na je bez­pie­cznie prze­cho­wać, roz­sąd­nie daw­ko­wać i — od cza­su do cza­su — wy­sta­wić na wi­dok pu­bli­czny.

W tym czasie zamek w Vin­cen­nes nie był już żad­nym ro­man­ty­cznym azy­lem, tyl­ko po­rząd­ną, kró­lew­ską po­cze­kal­nią: tu się bra­ło ślu­by, tu się cho­ro­wa­ło i — jak po­ka­zu­je sta­ty­sty­ka — cał­kiem czę­sto tu się umie­ra­ło. Fi­lip III Śmia­ły (zm. 1285) oże­nił się tu w 1274 ro­ku, za­pew­ne prze­ko­na­ny, że „Śmia­ły” to do­bry przy­do­mek na start wspól­ne­go ży­cia. Dzie­sięć lat póź­niej Fi­lip IV Pięk­ny (zm. 1314) po­wtó­rzył ma­newr, udo­wa­dnia­jąc, że uro­da i po­li­ty­ka idą w pa­rze tyl­ko wte­dy, gdy bar­dzo te­go chce­my. Vin­cen­nes było więc czymś w ro­dza­ju kró­lew­skie­go USC z op­cją VIP — ele­gan­cko, bli­sko Pa­ry­ża i bez nie­po­trze­bnych sen­ty­men­tów.

Potem zrobiło się jesz­cze cie­ka­wiej, bo Vin­cen­nes za­czę­ło dzia­łać jak po­nu­ra li­nia pro­du­kcyj­na dla mo­nar­chów XIV wie­ku. Tu za­koń­czy­li ży­wot Lud­wik X Kłó­tli­wy (zm. 1316), Fi­lip V Wy­so­ki (zm. 1322) i Ka­rol IV Pięk­ny (zm. 1328) — trzech kró­lów, trzy zgo­ny, jed­no miej­sce, jak­by za­mek zbie­rał ich se­ria­mi. Wte­dy by­ła to jesz­cze nie mo­nu­men­tal­na twier­dza z po­cztó­wek, lecz roz­le­gły dwór z czte­re­ma skrzy­dła­mi, wci­śnię­ty w pół­no­cno-wschod­ni na­roż­nik dzi­siej­szych mu­rów, któ­rych bu­do­wę roz­po­czę­to pod ko­niec XIII wie­ku. Re­zy­den­cja wy­go­dna, stra­te­gi­czna i na ty­le so­lid­na, by prze­żyć swo­ich lo­ka­to­rów — cze­go o nich sa­mych po­wie­dzieć się nie da. Bo Vin­cen­nes mia­ło przed so­bą przy­szłość, a kró­lo­wie… cóż, ra­czej ter­mi­narz.

Seria klęsk w woj­nie stu­le­tniej Konflikt między Królestwem Anglii a Królestwem Francji, który trwał 116 lat i w praktyce składał się z kilku wojen oraz długich rozejmów. Zaczął się od sporu o sukcesję do tronu francuskiego — angielski król Edward III uznał, że ma do niego pełne prawo. Najgłośniejsze momenty to klęska Francuzów pod Azincourt (1415), oblężenie Orleanu i pojawienie się Joanny d’Arc, która nadała konfliktowi wymiar niemal mistyczny. W 1453 roku Anglia utraciła prawie wszystkie posiadłości na kontynencie (poza Calais), a Francja wyszła z wojny wyniszczona, lecz politycznie wzmocniona. Paradoksalnie więc „stuletnia” wojna nie tylko nie trwała równo sto lat, ale też przyspieszyła narodziny nowoczesnych monarchii i nowoczesnego poczucia tożsamości., upo­ka­rza­ją­ce poj­ma­nie kró­la przez An­gli­ków oraz pa­ry­skie za­mie­szki pod wo­dzą Étien­ne Mar­cel Étienne Marcel był paryskim kupcem i od 1354 roku prévôt des marchands, czyli czymś w rodzaju średniowiecznego burmistrza. W czasie kryzysu monarchii próbował ograniczyć władzę delfina Karola i wzmocnić pozycję stanów. Zginął w 1358 roku, zabity przez zwolenników dworu, gdy jego polityczna gra wymknęła się spod kontroli., wspar­te chłop­ską Ja­cqu­erie Jacquerie była gwałtownym buntem chłopskim w północnej Francji w 1358 roku, wybuchłym w samym środku kryzysu wywołanego wojną stuletnią, klęskami militarnymi i fiskalnym drenażem kraju. Nazwa pochodzi od pogardliwego określenia chłopa – „Jacques Bonhomme”. Zdesperowani wieśniacy atakowali dwory i zamki, oskarżając szlachtę o nieudolność i brak ochrony przed najazdami. Rebelia została brutalnie stłumiona przez rycerstwo; kulminacją była masakra pod Meaux., sku­te­cznie wy­le­czy­ły dwór z wia­ry w bez­pie­czeń­stwo sto­li­cy. Jan II (zm. 1364) i je­go syn, przy­szły Ka­rol V (zm. 1380), do­szli do wnio­sku ty­leż oczy­wi­ste­go, co bo­le­sne­go: Pa­ryż jest świe­tny do rzą­dze­nia, do­pó­ki nie za­czy­na się bun­to­wać. Po­trze­bna by­ła re­zy­den­cja bli­sko, ale nie za bli­sko — ta­ka, z któ­rej moż­na kon­tro­lo­wać mia­sto, nie bę­dąc zda­nym na je­go hu­mo­ry. Don­żon w Vin­cen­nes miał więc prze­stać być wy­łącz­nie na­rzę­dziem obro­ny, a stać się peł­no­pra­wną sie­dzi­bą mo­nar­chii: miej­scem, gdzie wła­dza nie tyl­ko się bro­ni, lecz tak­że mie­szka, pra­cu­je i ma osta­tnie sło­wo, na­wet gdy mia­sto obok tra­ci gło­wę.

Król nakazał bu­do­wę twier­dzy z roz­ma­chem, któ­ry nie po­zo­sta­wiał miej­sca na wąt­pli­wo­ści, z wy­so­ki­mi mu­ra­mi, wie­ża­mi oraz don­żo­nem wzno­szą­cym się na 52 me­try, sta­no­wią­cym ka­mien­ny ar­gu­ment za­my­ka­ją­cy każ­dą dy­sku­sję. Pra­ce ru­szy­ły oko­ło 1337 ro­ku, a do 1364 od­da­no do użyt­ku trzy dol­ne kon­dy­gna­cje; Ka­rol V wpro­wa­dził się do Vin­cen­nes w la­tach 1367–1368, gdy mu­ry na­dal ro­sły, co su­ge­ru­je, że cier­pli­wość ni­gdy nie by­ła kró­lew­ską cno­tą. Wraz z nim po­ja­wił się dwór, ob­sta­wio­ny stra­żą li­czą­cą osiem­dzie­się­ciu chło­pa, do­bra­ną tak, by nikt z ob­słu­gi nie pró­bo­wał spra­wdzać no­żem ani igłą, czy le­gen­da o kró­lew­skiej błę­ki­tnej krwi wy­trzy­ma kon­takt z rze­czy­wi­sto­ścią.

Jego królewska mość nie za­mie­rzał po­prze­stać na pół­środ­kach. Sko­ro już miał ele­gan­cki don­żon, to cze­mu nie opa­sać go czymś, co wy­glą­da jak ar­chi­te­kto­ni­czne „a te­raz po­ka­żę wam, kto tu rzą­dzi”. Pod ko­niec 1372 ro­ku ka­zał więc sta­wiać no­wy ob­wód obron­ny: nie by­le ja­ki par­kan, lecz po­tęż­ny czwo­ro­bok o dłu­go­ści po­nad ki­lo­me­tra, na­szpi­ko­wa­ny wie­ża­mi i przy­go­to­wa­ny na ko­lej­ne kró­lew­skie fa­na­be­rie w ka­mie­niu. Bu­do­wa ciąg­nę­ła się la­tami, od 1372 do 1385 ro­ku, bo ta­kie pro­je­kty nie po­wsta­ją w przer­wie na lunch. Efekt miał być ja­sny: prze­strzeń, kon­tro­la i de­mon­stra­cja si­ły, naj­le­piej wi­do­czna z da­le­ka. Krót­ko mó­wiąc – mur, któ­ry mó­wił wię­cej niż kró­lew­ski de­kret.

W ten sposób wy­ro­sły for­ty­fi­ka­cje na po­nad ki­lo­metr, spi­na­ją­ce ca­ły do­tych­cza­so­wy kom­pleks jak klam­ra do zbyt gru­be­go se­gre­ga­to­ra. Pro­jekt był roz­dmu­cha­ny z peł­ną świa­do­mo­ścią: Vin­cen­nes mia­ło stać się po­li­ty­cznym cen­trum Fran­cji, kon­ku­ren­cją dla naj­gło­śniej­szych ka­mien­nych ma­ni­fe­stów epo­ki – pa­pie­skie­go Awi­nio­nu czy krzy­ża­ckie­go Mal­bor­ka. Am­bi­cja by­ła tu rów­nie ma­syw­na jak mu­ry, a prze­kaz pro­sty: sko­ro in­ni mo­gą bu­do­wać ko­lo­sy, Fran­cja też nie za­mie­rza stać w cie­niu. Ka­mień po ka­mie­niu Ka­rol V pi­sał wła­sny ko­men­tarz do epo­ki – bez skrom­no­ści, za to z roz­ma­chem, któ­re­go nie da­ło się nie za­uwa­żyć.

Dobę pociął rów­no, bez sen­ty­men­tów: trzy blo­ki po osiem go­dzin. Naj­pierw przy­cho­dzi­ły mo­dli­twa i le­ktu­ry, po­nie­waż du­sza rów­nież wy­ma­ga­ła re­gu­lar­nej ob­słu­gi, na­stęp­nie spra­wy pań­stwo­we, któ­re trzy­ma­ły wszy­stko w ry­zach, a do­pie­ro na koń­cu ro­zry­wki i od­po­czy­nek, gdyż na­wet król nie był w sta­nie bez przer­wy od­gry­wać po­ma­zań­ca. We­dług Chri­sti­ne de Pi­zan , cór­ki nad­wor­ne­go le­ka­rza Ka­ro­la, mo­nar­cha co­dzien­nie cho­dził na mszę i raz w ro­ku czy­tał Bi­blię od po­cząt­ku do koń­ca. Wia­ra mia­ła więc u nie­go nie tyl­ko głę­bię, ale też roz­kład ja­zdy — a spóź­nie­nia naj­wy­raź­niej nie wcho­dzi­ły w grę.

Ostatnim pomysłem Ka­ro­la V by­ło roz­po­czę­cie bu­do­wy Sainte-Cha­pel­le, świą­ty­ni za­pro­je­kto­wa­nej ja­ko sejf na re­li­kwie przy­wie­zio­ne nie­gdyś przez Lud­wi­ka IX, kró­la-świę­te­go i spe­cja­li­stę od świę­tych pa­mią­tek z Bli­skie­go Wscho­du. Fun­da­men­ty zdą­żo­no le­dwie za­zna­czyć w zie­mi, gdy mo­nar­cha zmarł w 1380 ro­ku w Ma­noir de Be­auté, świe­żo po­sta­wio­nej re­zy­den­cji, ulo­ko­wa­nej na po­łu­dnio­wy wschód od Vin­cen­nes — z da­la od pla­cu bu­do­wy i, jak się oka­za­ło, tak­że od jej fi­na­łu. Ka­pli­ca mia­ła dom­knąć ca­ły pro­jekt, lecz kró­lo­wi nie by­ło da­ne jej zo­ba­czyć — zdą­żył tyl­ko umrzeć w po­ło­wie wła­snych am­bi­cji.

W burzliwym XV wie­ku za­mek prze­obra­ził się w po­li­ty­czny schron o wy­jąt­ko­wo gę­stym stę­że­niu wła­dzy. Fran­cu­scy kró­lo­wie za­glą­da­li tu chęt­nie, po­nie­waż Vin­cen­nes ofe­ro­wa­ło to, co wła­dza ce­ni naj­bar­dziej: dy­stans od świa­ta oraz mu­ry wy­star­cza­ją­co gru­be, by nie mu­sieć słu­chać skut­ków wła­snych de­cy­zji. Re­gu­lar­nie re­zy­do­wał tu Ka­rol VI Sza­lo­ny (zm. 1422), mo­nar­cha zna­ny z te­go, że by­wał kró­lem wy­łącz­nie wte­dy, gdy aku­rat był so­bą, a nie kimś in­nym Karol VI cierpiał na poważne zaburzenia psychiczne, które objawiały się napadami urojeń i utratą kontaktu z rzeczywistością. Zdarzało mu się nie rozpoznawać żony i dworzan, twierdzić, że nie jest królem, a nawet że jest zrobiony ze szkła i może się rozpaść przy dotyku (!). Sy­tu­acja zmie­ni­ła się, gdy Vin­cen­nes sta­ło się za­baw­ką w rę­kach Fi­li­pa Do­bre­go (zm. 1467), któ­ry trak­to­wał Fran­cję jak op­cję in­we­sty­cyj­ną, i Ka­ro­la VII (zm. 1461), któ­ry pró­bo­wał od­zy­skać pań­stwo, za­nim ktoś sprze­da je w czę­ściach. Od tej chwi­li za­mek li­czył się już nie ja­ko sie­dzi­ba wła­dzy, lecz rów­nież ja­ko jej zdo­bycz.

W 1415 roku wszystko roz­je­cha­ło się Fran­cu­zom rów­nie efe­kto­wnie, jak ich ry­cer­stwo pod Azin­court Francuska ciężka jazda postanowiła przejść przez błoto w pełnym rynsztunku prosto na angielskich łuczników i odkryła, że entuzjazm nie odbija strzał. Efekt? Anglicy pod wodzą Henryka V odnieśli spektakularne zwycięstwo, a Francuzi zapisali w kronikach jedną z najbardziej bolesnych lekcji pokory w całej wojnie stuletniej. — du­żo ha­ła­su, jesz­cze wię­cej zbroi i ze­ro­wa kon­tro­la nad fi­na­łem. Ar­mia Hen­ry­ka V (zm. 1422), kró­la An­glii o zim­nej gło­wie i twar­dej rę­ce, roz­nio­sła fran­cu­ską szlach­tę z me­to­dy­czną pre­cy­zją, a pięć lat póź­niej trak­tat w Tro­yes przy­pie­czę­to­wał klę­skę, od­da­jąc An­gli­kom nie tyl­ko Île-de-France, lecz tak­że Vin­cen­nes.

Henryk V nie bawił się w sym­bo­le: wpro­wa­dził woj­sko, ka­zał na­pra­wić to, co Fran­cu­zi la­ta­mi od­kła­da­li na po­tem, i po­tra­kto­wał za­mek jak spraw­nie dzia­ła­ją­cą ba­zę oku­pa­cyj­ną. Puen­ta przy­szła szyb­ko i bez­ce­re­mo­nial­nie — w 1422 ro­ku król An­glii zmarł wła­śnie tam, na dy­zen­te­rię, ma­jąc trzy­dzie­ści pięć lat. Vin­cen­nes po raz ko­lej­ny ode­gra­ło swo­ją ro­lę: wy­trzy­ma­ło oblę­że­nia, in­try­gi i zmia­ny flag, a na koń­cu przy­po­mnia­ło, że na­wet naj­le­piej ufor­ty­fi­ko­wa­na wła­dza prze­gry­wa z rze­cza­mi tak przy­ziem­ny­mi jak brud­na wo­da i ludz­ki żo­łą­dek.

Sojusz Burgund­czy­ków z Ka­ro­lem VII dzia­łał jak so­lid­nie wy­mie­rzo­ny kop­niak w an­giel­skie am­bi­cje. Île-de-Fran­ce zo­sta­ło od­zy­ska­ne, za­mek w Vin­cen­nes wró­cił w rę­ce Fran­cu­zów, a An­gli­cy mu­sie­li zwi­nąć ma­na­tki. Król naj­wy­raź­niej jed­nak nie pa­łał mi­ło­ścią do miej­sca, któ­re tak ład­nie od­zy­skał. Je­go sym­pa­tie kon­se­kwen­tnie dry­fo­wa­ły ku Do­li­nie Lo­ary, re­ne­san­so­wej wer­sji cie­płych kra­jów dla wład­cy znu­żo­ne­go wil­go­cią, prze­cią­ga­mi i zbyt bli­ską obec­no­ścią Pa­ry­ża. Choć Vin­cen­nes wró­ci­ło na ma­pę Fran­cji, to król po­zo­stał w nim wy­łącz­nie te­ore­ty­cznie.

Ludwik XI (zm. 1483) był kró­lem, który Vin­cen­nes nie zno­sił z kla­są. Rzą­dził Fran­cją, lecz mie­szkał z re­gu­ły gdzie in­dziej, a za­mek trak­to­wał jak nie­wy­go­dny obo­wią­zek, coś mię­dzy urzę­do­wym adre­sem a źle do­bra­nym pre­zen­tem. Sko­ro jed­nak miej­sce istnia­ło i do­ma­ga­ło się ge­stu, Lud­wik zo­sta­wił po so­bie no­wą re­zy­den­cję wci­śnię­tą w mur po­łu­dnio­wo-wscho­dni, pier­wszą w tym kom­ple­ksie, któ­ra nie stra­szy­ła po­nu­rym śre­dnio­wie­czem. Bu­dy­nek przy­kle­jo­no do po­łu­dnio­wo-wscho­dnie­go mu­ru tak, jak przy­kle­ja się kar­tkę z no­ta­tką, gdy nie chce się pi­sać li­stu. Da­ło się w nim prze­no­co­wać, da­ło się urzę­do­wać, nie da­ło się go po­my­lić z do­mem. Vin­cen­nes do­sta­ło kró­lew­ski adres, lecz bez złu­dzeń, że ktoś bę­dzie tu za­glą­dał z przy­jem­no­ścią.

Sainte-Chapelle po­zo­sta­wa­ła na­to­miast w sta­nie wiecz­nej pro­wi­zor­ki. Za­czę­ta w 1379 ro­ku, w XVI wieku wciąż wy­glą­da­ła jak in­we­sty­cja, któ­ra ugrzę­zła w pa­pie­rach. Do­pie­ro Fran­ci­szek I (zm. 1547) uznał, że ta­ka pro­wi­zor­ka kłó­ci się z je­go wi­ze­run­kiem, zwła­szcza przy oka­zji na­ro­dzin na­stęp­cy, któ­re ide­al­nie na­da­wa­ły się do po­łą­cze­nia po­boż­no­ści z au­to­pro­mo­cją. Po je­go śmier­ci Hen­ryk II (zm. 1559) do­pro­wa­dził spra­wę do koń­ca, dzię­ki cze­mu w 1552 ro­ku ka­pli­ca wre­szcie zo­sta­ła zam­knię­ta skle­pie­nia­mi, obi­ta bo­aze­rią i wy­peł­nio­na wi­tra­ża­mi, prze­sta­jąc wy­glą­dać jak bu­do­wa po­rzu­co­na w po­ło­wie zda­nia.

Gdy dwór wyniósł się do wy­go­dniej­sze­go pa­wi­lo­nu, don­żon ogo­ło­co­no z re­sztek splen­do­ru, wsta­wio­no kra­ty i straż­ni­ków, a w 1574 ro­ku osa­dzo­no tam Hen­ry­ka z Na­war­ry (zm. 1610), za­mie­sza­ne­go w spi­sek Mal­con­ten­tów z udzia­łem księ­cia d’Alen­çon Spisek Malcontentów z lat 1574–1575, czyli mieszanka ambitnych arystokratów i politycznych maruderów, którzy mieli serdecznie dość rządów Henryka III Walezego i dominacji jego dworu. W tle kręcił się jego młodszy brat, Franciszek d’Alençon, marzący o większym kawałku władzy, a także Henryk (wtedy jeszcze król Nawarry), który próbował ugrać coś dla siebie w chaosie wojen religijnych. Plan był prosty: osłabić królewską kontrolę i przetasować układ sił, ale jak to zwykle bywa – skończyło się aresztowaniami i kolejnym sezonem francuskiego dramatu dynastycznego., co naj­le­piej po­ka­za­ło, że miej­sce nie­chcia­ne przez pa­nu­ją­cych ide­al­nie na­da­je się do trzy­ma­nia tych, któ­rzy jesz­cze cze­ka­ją na swo­ją ko­lej. Od te­go mo­men­tu hi­sto­ria po­to­czy­ła się już pro­sto i przez kil­ka ko­lej­nych stu­le­ci don­żon funk­cjo­no­wał ja­ko wię­zie­nie czy­li smród wil­go­ci, kra­ty i ci­sza po krzy­ku.

Na początku XVII wieku Ma­ria Me­dy­cej­ska (zm. 1642), wdo­wa po Hen­ry­ku IV, któ­ry zgi­nął od no­ża ba­rdziej prze­ko­na­ne­go fa­na­ty­ka niż ide­owca, uzna­ła, że sta­ry pa­wi­lon po Lud­wi­ku XI i Fran­ci­szku I na­da­je się już wy­łącz­nie do wspo­mnień i prze­cią­gów, więc z ty­po­wą dla Me­dy­ce­uszy mie­sza­ni­ną lę­ku i wło­skie­go roz­ma­chu po­le­ci­ła nie ty­le go odno­wić, ile sym­bo­li­cznie ze­pchnąć do ką­ta, uru­cha­mia­jąc pro­jekt no­wej re­zy­den­cji, któ­ra mia­ła chro­nić jej ży­cie rów­nie sku­te­cznie jak pod­kre­ślać sta­tus.

Jej syn Ludwik XIII (zm. 1643), ma­ją­cy wte­dy dzie­sięć lat i wię­cej do­rad­ców niż wła­snych de­cy­zji, w 1610 ro­ku uro­czy­ście po­ło­żył ka­mień wę­giel­ny, wy­ko­nu­jąc gest bar­dziej sym­bo­li­czny niż spraw­czy, cho­ciaż dwór i tak kla­skał, jak­by wła­śnie ob­ja­wił się no­wy Ce­zar. Praw­dzi­wy roz­mach przy­szedł jed­nak do­pie­ro z Lud­wi­kiem XIV (zm. 1715), któ­ry nie uzna­wał wer­sji „skrom­nej”, więc pro­jekt roz­rósł się jak ego mo­nar­chy, a re­ali­za­cję prze­jął Louis Le Vau (zm. 1670), ar­chi­tekt po­tra­fią­cy spra­wić, że wiel­kie i cięż­kie wy­glą­da­ło na lo­gi­czne oraz ele­gan­ckie. Tak po­wsta­ły Pa­wi­lon Kró­lo­wej i Pa­wi­lon Kró­la, z cze­go ten dru­gi roz­rósł się jak ego wład­cy, a „har­mo­nia” dzia­ła­ła tyl­ko dla­te­go, że nikt nie śmiał po­wie­dzieć, że to zwy­kły kloc.

W środku było do­kła­dnie tak, jak moż­na się spo­dzie­wać po wła­dzy, któ­ra lu­bi się prze­glą­dać w zło­cie, a wnę­trza Vin­cen­nes za­po­wia­da­ły Wer­sal, za­nim ten stał się na­ro­do­wą ob­se­sją. Sko­ro wnę­trza mia­ły ro­bić wra­że­nie, ogro­dy nie mo­gły wy­glą­dać jak przy­pa­dko­wa łą­ka, więc wo­kół zam­ku urzą­dzo­no zie­lo­ną ma­chi­nę po­rząd­ku i kon­tro­li. Jean-Bap­ti­ste Col­bert (zm. 1683), świe­żo mia­no­wa­ny in­ten­dent fi­nan­sów, ka­zał roz­ry­so­wać par­te­ry z ge­ome­try­czną pre­cy­zją, two­rząc „ma­ły park” o po­wierz­chni bli­sko 15 he­kta­rów, roz­cią­ga­ją­cy się aż do Saint-Man­dé, z ja­snym prze­ka­zem, że w tej mo­nar­chii na­wet tu­li­pan nie miał pra­wa ro­snąć tam, gdzie mu się po­do­ba­ło.

Wracając ze ślu­bu w Saint-Jean-de-Luz, Lud­wik XIV i Ma­ria Au­stria­czka (zm. 1683) zro­bi­li po­stój w Vin­cen­nes, trak­tu­jąc za­mek jak przed­sio­nek przed trium­fal­nym wja­zdem do Pa­ry­ża w sier­pniu 1660 ro­ku, gdzie mie­li po­ka­zać się lu­do­wi w peł­nej kra­sie. Przed mu­ra­mi ze­bra­ły się tłu­my z Mon­treuil-sous-Bois, La Pis­sot­te i Saint-Mand­é, kla­szcząc, krzy­cząc i speł­nia­jąc ro­lę sta­ty­stów, pod­czas gdy woj­ska Do­mu Kró­lew­skie­go z musz­kie­te­ra­mi na cze­le pil­no­wa­ły, że­by ten en­tu­zjazm był rów­ny, do­no­śny i naj­le­piej nie­uda­wa­ny zbyt krót­ko.

W 1646 roku kar­dy­nał Ma­za­rin (zm. 1661), czło­wiek o ner­wach księ­go­we­go i cier­pli­wo­ści księ­go­we­go tyl­ko do mo­men­tu zam­knię­cia bi­lan­su, roz­wią­zał kom­pa­nię musz­kie­te­rów kró­lew­skich, uzna­jąc ich za zbyt ha­ła­śli­wych, kon­fli­kto­wych i ko­sztow­nych w utrzy­ma­niu, co w ustach po­li­ty­ka ozna­cza­ło po pro­stu, że nie da się ni­mi ste­ro­wać bez ry­zy­ka ha­ła­su. Mło­dy Lud­wik XIV przy­wró­cił ich w 1657 ro­ku, naj­wy­raź­niej uzna­jąc, że król bez musz­kie­te­rów wy­glą­da jak sce­na bez re­fle­kto­rów, po czym for­ma­cja ta by­ła jesz­cze kil­ka­kro­tnie ka­so­wa­na i wskrze­sza­na w la­tach 1775, 1792 oraz 1815, aż wre­szcie zni­knę­ła de­fi­ni­ty­wnie, choć tyl­ko z ko­szar, a nie z wy­obraź­ni zbio­ro­wej.

Za to drugie od­po­wia­dał Ale­xan­dre Du­mas (zm. 1870), któ­ry w 1844 ro­ku w dzien­ni­ku Le Siè­cle wy­pu­ścił w od­cin­kach Trzech mu­szkie­te­rów, czy­niąc z nich gwia­zdy li­te­ra­ckie o si­le od­dzia­ły­wa­nia więk­szej niż re­al­ne re­gi­men­ty. Hi­sto­ria mło­de­go Ga­skoń­czy­ka d’Arta­gna­na, wcho­dzą­ce­go do Pa­ry­ża z am­bi­cją wiel­ką jak je­go pro­win­cjo­nal­na du­ma, spla­ta się tam z lo­sa­mi Atho­sa, Por­to­sa i Ara­mi­sa, two­rząc kwar­tet go­to­wy wal­czyć z kar­dy­na­łem Ri­che­lieu (zm. 1642), Mi­la­dy de Win­ter i ca­łym apa­ra­tem in­try­gi dwor­skiej, by ra­to­wać ho­nor An­ny Au­stria­czki, kró­lo­wej oto­czo­nej sie­cią plo­tek gę­stszą niż pa­ry­skie za­ułki. Du­mas oparł się na rze­ko­mych Pa­mięt­ni­kach d’Arta­gna­na, opu­bli­ko­wa­nych w 1700 ro­ku przez Ga­tie­na de Cour­tilz de San­dra­sa, by­łe­go mu­szkie­te­ra, któ­ry z fa­któw uczy­nił tram­po­li­nę dla fan­ta­zji, a z plo­tek fun­da­ment le­gen­dy.

W tamtym okresie Vin­cen­nes wciąż uda­wa­ło cen­trum kró­lew­skie­go świa­ta, choć by­ło to już ra­czej uda­wa­nie na pół gwizd­ka, z pa­ra­da­mi woj­sko­wy­mi, ofi­cjal­ny­mi fe­ta­mi i ro­man­sem Lud­wi­ka XIV z Lu­izą La Val­liè­re (zm. 1710), oglą­da­nym przez dwór jak se­rial, któ­ry daw­no stra­cił tem­po, lecz wciąż le­ciał w ra­mów­ce. Za­mek, mo­cno prze­sią­knię­ty mło­do­ścią mo­nar­chy i cie­niem kar­dy­na­ła Ma­za­ri­na , co­raz wy­raź­niej prze­gry­wał z Wer­sa­lem, gdzie by­ło wię­cej mar­mu­ru, wię­cej kon­tro­li i znacz­nie mniej sen­ty­men­tów, a Vin­cen­nes zo­sta­wa­ło w ro­li sta­re­go adre­su, do któ­re­go ma się sła­bość, ale któ­re­go nie wpi­su­je się już do ofi­cjal­nych pa­pie­rów.

Gdy w 1715 roku Ludwik XIV, do­ga­sa­ją­cy i świa­do­my, że spe­ktakl do­bie­ga koń­ca, za­ży­czył so­bie, aby pier­wsze la­ta pa­no­wa­nia je­go pra­wnu­ka to­czy­ły się w Vin­cen­nes, brzmia­ło to jak osta­tni ukłon w stro­nę wła­snej mło­do­ści. Lud­wik XV (zm. 1774) za­mie­szkał tam rze­czy­wi­ście przez trzy mie­sią­ce, do­wie­zio­ny przez re­gen­ta Fi­li­pa II , księ­cia Or­le­anu (zm. 1723), któ­ry uznał sta­re mu­ry za bez­pie­czniej­sze od pa­ry­skich sa­lo­nów peł­nych in­tryg, lecz dwór po­tra­kto­wał ten epi­zod jak tym­cza­so­wą kry­jów­kę, po czym szyb­ko wró­cił tam, gdzie by­ło wy­go­dniej i bar­dziej re­pre­zen­ta­cyj­nie.

Po wyjeździe dworu Vin­cen­nes za­czę­ło żyć z do­ryw­czych za­jęć, za­mie­nia­jąc kró­lew­ską po­wa­gę na czy­sty prag­ma­tyzm. W 1740 ro­ku w Wie­ży Dia­bła ru­szy­ła ma­nu­fa­ktu­ra por­ce­la­ny, prze­nie­sio­na w 1756 ro­ku do Sè­vres, gdy wy­szło na jaw, że cia­sne mu­ry śre­dnio na­da­ją się na fa­bry­kę lu­ksu­su. Póź­niej dzia­ła­ła tu wy­twór­nia uzbro­je­nia, na­stęp­nie pie­kar­nia prze­my­sło­wa, w la­tach 1777–1784 urzą­dza­no wy­ści­gi kon­ne, a w 1787 król wy­sta­wił więk­szość za­bu­do­wań na sprze­daż. Re­wo­lu­cja fran­cu­ska szyb­ko jed­nak zre­wi­do­wa­ła pla­ny, za­mie­nia­jąc Vin­cen­nes w ba­zę woj­sko­wą i (po­no­wnie) wię­zie­nie, co by­ło dość bez­czel­ną, ale lo­gi­czną puen­tą tej hi­sto­rii.

WIĘZIENIE

Wystarczy zajrzeć do pism Male­sher­be­sa (zm. 1794) i Mi­ra­beau (zm. 1791), że­by zro­zu­mieć, że don­żon w Vin­cen­nes pod ko­niec XVIII wie­ku nie był żad­nym za­by­tkiem ani miej­scem do hi­sto­ry­cznych wzru­szeń, tyl­ko śmier­dzą­cym pań­stwo­wym pier­dlem, w któ­rym lu­dzi mie­lo­no psy­chi­cznie, aż prze­sta­wa­li być pro­ble­mem. Je­den na­zwał to miej­sce otchła­nią za­po­mnie­nia, dru­gi, przy­szły re­wo­lu­cyj­ny krzy­kacz i wię­zień z lat 1777–1780, do­mem ci­szy, co w pra­kty­ce ozna­cza­ło ci­szę tak gę­stą, że moż­na się nią by­ło udu­sić szyb­ciej niż wil­go­cią w mu­rach.

Na długo przed rewolucją francuską siedzieli tu ludzie, których nazwiska dziś wyglądają jak ponury dowcip, ponieważ system bez skrupułów połykał zarówno przyszłych królów, jak i tych, którzy mieli pecha być zbyt błyskotliwi. Trafił tu przyszły Henryk IV (zm. 1610), przesiadywał Henryk II , książę de Condé (zm. 1646), wylądował Nicolas Fouquet (zm. 1680), finansowy mózg Ludwika XIV, a Denis Diderot (zm. 1784) szybko zrozumiał, że filozofia o wolności brzmi żałośnie, gdy czyta się ją w celi, gdzie wszystko cuchnie wilgocią i cudzym strachem.

Jak pozbyć się ko­goś, kto bru­ździ, pod­ska­ku­je i za­czy­na być dla wła­dzy zwy­czaj­nie nie­wy­go­dny? W XVIII wie­ku nie kom­bi­no­wa­no dłu­go, się­ga­no po let­tre de ca­chet, kró­lew­ski pa­pier z pod­pi­sem, któ­ry dzia­łał szyb­ciej niż sąd i bru­tal­niej niż wy­rok, po­zwa­la­jąc bez ce­re­gie­li zam­knąć czło­wie­ka al­bo wy­gnać go z kra­ju, jak­by był wa­dli­wym to­wa­rem. Epo­ka, któ­ra lu­bi­ła mó­wić o ro­zu­mie i wol­no­ści, w prak­ty­ce po­słu­gi­wa­ła się kró­lew­skim pod­pi­sem jak pał­ką do uci­sza­nia kło­po­tli­wych lu­dzi. Dla­te­go De­nis Di­de­rot wy­lą­do­wał w Vin­cen­nes w 1749 ro­ku, a Ho­noré Ga­briel Ri­que­ti w 1777 ro­ku zo­ba­czył od środ­ka pań­stwo, któ­re fi­lo­zo­fię mia­ło na ustach, a klucz w rę­ku.

W tym właśnie czasie Vin­cen­nes przy­jął jed­ne­go ze swo­ich naj­bar­dziej kło­po­tli­wych lo­ka­to­rów, mar­ki­za de Sa­de (zm. 1814), któ­re­go ro­dzi­na żo­ny od­su­nę­ła na bok jak kom­pro­mi­tu­ją­cy ba­last, z któ­rym nikt nie chciał się tłu­ma­czyć. Spę­dził tam sie­dem lat, z cze­go sześć w par­te­ro­wej ce­li przy­kle­jo­nej do zie­mi, mo­krej i lo­do­wa­tej, za­pro­je­kto­wa­nej tak, by czło­wiek szyb­ciej my­ślał o wła­snym ro­zpa­dzie niż o ucie­czce. Uwię­zie­nie wy­kań­cza­ło go fi­zy­cznie, lecz za­miast tyl­ko prze­kli­nać i gnić w ci­szy, za­czął pi­sać Ju­sty­nę al­bo nie­szczę­ścia cno­ty, jak­by na złość miej­scu, któ­re mia­ło go zła­mać, a do­sta­ło w za­mian książ­kę.

W Vincennes sie­dział tak­że Jean Hen­ri La­tu­de (zm. 1805), oszust z wy­raź­nym ta­len­tem do ucie­czek, któ­ry dwu­kro­tnie wym­knął się stąd i raz z Ba­sty­lii, ośmie­sza­jąc sys­tem, któ­ry lu­bił uda­wać wszech­moc. W cza­sie re­wo­lu­cji fran­cu­skiej ce­le za­peł­ni­li głów­nie za­kon­ni­ce i za­kon­ni­cy od­ma­wia­ją­cy przy­się­gi na wier­ność pań­stwu, więc miej­sce stwo­rzo­ne do uci­sza­nia bun­to­wni­ków za­czę­ło słu­żyć do izo­lo­wa­nia su­mień, co mó­wi o tej epo­ce wię­cej niż ca­łe to­my de­kla­ra­cji.

W 1784 roku Mi­ra­beau opu­bli­ko­wał se­rię te­kstów, w któ­rych bru­tal­nie ob­na­żył nad­uży­cia kró­lew­skie­go są­do­wni­ctwa i pro­ce­der za­my­ka­nia lu­dzi bez wy­ro­ku, wy­cią­ga­jąc na wierzch to, co do­tąd gni­ło w ci­szy urzę­dów i mu­rów. Ta kom­pro­mi­ta­cja ode­bra­ła don­żo­no­wi w Vin­cen­nes ja­ką­kol­wiek po­li­ty­czną osło­nę, więc Lud­wik XVI chcąc nie chcąc zde­cy­do­wał o je­go zam­knię­ciu, świa­do­my, że dal­sze trzy­ma­nie te­go miej­sca gro­zi­ło już nie skan­da­lem, lecz wy­bu­chem.

Pod koniec lu­te­go 1791 ro­ku z Fau­bourg Saint-An­toi­ne ru­szył na za­mek tłum po­nad ty­sią­ca ro­bo­tni­ków, pro­wa­dzo­nych przez An­toi­ne’a Jo­se­pha San­ter­re’a (zm. 1809), któ­ry naj­wy­raź­niej uznał, że sko­ro re­wo­lu­cja już się roz­pę­dzi­ła, to nie ma sen­su trzy­mać no­gi na ha­mul­cu. Po Pa­ry­żu krą­ży­ła plo­tka, że Ko­ro­na szy­ku­je tu wię­zie­nie dla po­li­ty­cznie nie­wy­go­dnych, a w tam­tym kli­ma­cie wy­star­cza­ła sa­ma po­gło­ska, aby w ruch po­szły ło­my i ki­lo­fy, uży­wa­ne z ta­ką pa­sją, jak­by Ba­sty­lia ru­nę­ła do­pie­ro wczo­raj i kurz jesz­cze nie opadł. Za­pał ten ostu­dził mar­kiz de La­fa­yet­te (zm. 1834), któ­ry are­szto­wał kil­ku naj­bar­dziej za­pal­czy­wych, zbie­ra­jąc w na­gro­dę kpi­nę i gwi­zdy, czy­li stan­dar­do­wą wa­lu­tę uli­cy wo­bec lu­dzi w mun­du­rach.

Po rewolucji zamek okrzy­knię­to sym­bo­lem uci­sku, lecz Na­po­le­on I (zm. 1821) po­tra­kto­wał te de­kla­ra­cje jak zbęd­ny ko­men­tarz i znów zro­bił z nie­go wię­zie­nie, prze­no­sząc tu osa­dzo­nych z Tem­ple, któ­re ka­zał zbu­rzyć z oba­wy, że wy­ro­śnie na ro­ja­li­sty­czne mau­zo­le­um Ma­rii An­to­ni­ny (zm. 1793). Z ca­łej tej gry po­zo­sta­ły dziś w Vin­cen­nes opan­ce­rzo­ne drzwi ce­li i ka­flo­wy piec z jej po­ko­ju, przed­mio­ty upar­te jak hi­sto­ria sa­ma, trwa­ją­ce spo­koj­nie wte­dy, gdy ide­olo­gie zmie­nia­ją się szyb­ciej niż ha­sła na mu­rach.

Za panowania Na­po­le­ona Bo­na­pa­rte za­mek prze­stał uda­wać re­likt mi­nio­nej chwa­ły i zo­stał bru­tal­nie spro­wa­dzo­ny do ro­li uży­te­czne­go na­rzę­dzia, prze­cho­dząc prze­bu­do­wę pod­po­rząd­ko­wa­ną jed­nej idei: woj­sko ma mieć gdzie skła­do­wać że­la­zo, proch i lu­dzi. Sain­te-Cha­pel­le prze­cię­to drew­nia­nym stro­pem ni­czym tort bez sen­ty­men­tów, dzie­ląc ją na dwa po­zio­my i za­mie­nia­jąc w ma­ga­zyn amu­ni­cji, a Pa­wi­lon Kró­la oraz Pa­wi­lon Kró­lo­wej, nie­gdyś prze­zna­czo­ne dla ce­re­mo­nial­nych ge­stów i dwor­skiej ety­kie­ty, wy­peł­ni­ły się pry­cza­mi i żoł­nier­skim smro­dem. Więk­szość wież obron­nych, nad­gry­zio­nych cza­sem i za­nie­dba­niem, ro­ze­bra­no bez ża­lu, w peł­nej wy­so­ko­ści zo­sta­wia­jąc je­dy­nie Wie­żę Wsi, re­sztę trak­tu­jąc jak zbęd­ny ba­last po epo­ce, któ­ra wła­śnie wy­lą­do­wa­ła na śmie­tni­ku.

Fosa zamku również do­sta­ła swo­ją po­nu­rą ro­lę, gdy 21 mar­ca 1804 ro­ku roz­strze­la­no tam księ­cia d’En­ghien , oskar­żo­ne­go o za­miar przy­wró­ce­nia mo­nar­chii, co w epo­ce Bo­na­par­te­go by­ło wy­star­cza­ją­cym po­wo­dem, aby za­koń­czyć ko­muś ka­rie­rę i ży­cio­rys jed­ną sal­wą. W miej­scu egze­ku­cji po­sa­dzo­no wierz­bę, drze­wo sen­ty­men­tal­ne, któ­re ro­śnie tam do dziś, przy­po­mi­na­jąc, że wła­dza lu­bi ma­sko­wać prze­moc zie­le­nią i sym­bo­la­mi.

W 1814 roku, gdy po ro­syj­skiej ka­ta­stro­fie Na­po­le­ona sprzy­mie­rzo­ne ar­mie VI ko­ali­cji za­czę­ły pod­cho­dzić pod Pa­ryż jak ko­mor­nik pod drzwi, zam­kiem w Vin­cen­nes do­wo­dził ge­ne­rał Pier­re Dau­me­snil (zm. 1832), czło­wiek z drew­nia­ną no­gą i z charakterem twardszym niż cała twierdza. Austriacy, Rosjanie i Prusacy zajęli stolicę, po czym spróbowali dobrać się do arsenału, licząc na rutynową kapitulację, lecz Daumesnil odpowiedział zdaniem, które przeszło do historii nie dzięki patosowi, lecz bezczelnej logice: Vincennes odda, gdy odzyska swoją nogę. Twierdza skapitulowała dopiero na rozkaz Ludwika XVIII (zm. 1824), dając jasno do zrozumienia, że Daumesnil miał w nosie całe oblężenie i ruszył się dopiero wtedy, gdy zmienił się pan na Paryżu.

W czasach Re­stau­ra­cji, a później Mo­nar­chii Lip­co­wej za­mek i park nie mia­ły już am­bi­cji sym­bo­li­cznych, słu­żąc woj­sku, głów­nie ar­ty­le­rii, któ­ra w 1826 ro­ku do­ro­bi­ła się tu wła­snej szko­ły, a te­ren za­mie­ni­ła w bło­tni­sty plac do mu­sztry, to­cze­nia dział i na­pa­rza­nia do sło­mia­nych ce­lów. W pier­wszej po­ło­wie XIX wie­ku wy­ro­sły tu trzy od­dziel­ne for­ty, póź­niej po­łą­czo­ne w je­den mi­li­tar­ny or­ga­nizm, któ­ry wchło­nął za­mek i je­go oko­li­ce, pod­po­rząd­ko­wu­jąc śre­dnio­wie­czne mu­ry no­wo­cze­snym pla­nom obro­ny Pa­ry­ża, sku­te­cznie od­bie­ra­jąc im reszt­ki ro­man­ty­cznych złu­dzeń.

Jeszcze przed 1860 ro­kiem Na­po­le­on III za­czął urzą­dzać na po­łu­dnio­wy wschód od mia­sta La­sek Vin­cen­nes, park pub­li­czny wzo­ro­wa­ny na La­sku Bu­loń­skim, czy­li zie­lo­ną prze­ciw­wa­gę dla ko­szar i ar­mat. 24 lip­ca 1860 ro­ku te­ren ten, z wy­jąt­kiem baz woj­sko­wych, prze­ka­za­no Pa­ry­żo­wi i włą­czo­no do XII dziel­ni­cy, udo­wa­dnia­jąc, że na­wet naj­bar­dziej woj­sko­wy te­ren mo­że do­cze­kać się dru­gie­go ży­cia ja­ko miej­sce na koc i ba­gie­tkę.

20 marca 1871 roku, led­wie dwa dni po tym, jak Ko­mu­na Pa­ry­ska prze­ję­ła wła­dzę w sto­li­cy, jej żoł­nie­rze po­ja­wi­li się w Vin­cen­nes i za­miast od­gry­wać te­atr wo­jen­ny, za­czę­li bra­tać się z re­gu­lar­nym woj­skiem, co za­koń­czy­ło się od­da­niem zam­ku bez jed­ne­go strza­łu, jak­by wszyst­kim zwy­czaj­nie nie chcia­ło się umie­rać za pro­ce­du­ry. Twier­dza prze­szła w rę­ce Ko­mu­ny gład­ko, po ci­chu i bez bo­ha­te­rów, co w re­aliach Pa­ry­ża 1871 ro­ku by­ło ra­czej obja­wem zmę­cze­nia niż ide­olo­gi­cznej fi­ne­zji.

Kilka tygodni póź­niej, 27 ma­ja, gdy ar­mia rzą­do­wa od­bi­ła już mia­sto uli­ca po uli­cy, Vin­cen­nes zo­sta­ło osta­tnim miej­scem, nad któ­rym jesz­cze po­wie­wa­ła czer­wo­na fla­ga, trzy­ma­na bar­dziej z upo­ru niż z re­al­nych szans. Przy­by­ły puł­ko­wnik nie si­lił się na dra­mat, tyl­ko do­ga­dał ka­pi­tu­la­cję, dzię­ki cze­mu sze­re­go­wi ko­mu­nar­dzi wy­szli cał­kiem spo­koj­nie, na­to­miast ofi­ce­ro­wie, któ­rzy prze­szli na stro­nę Ko­mu­ny, tra­fi­li pod sąd i pod ścia­nę w fo­sie zam­ku, gdzie re­wo­lu­cyj­na przy­go­da koń­czy­ła się szyb­ko i bez złu­dzeń. Dziś miej­sce to wska­zu­je ta­bli­ca pa­miąt­ko­wa, la­ko­ni­czna i chłod­na, jak­by na­wet pa­mięć wie­dzia­ła, że w tym pun­kcie nie ma już nic do do­da­nia.

W 1913 roku don­żon w Vin­cen­nes, do­tąd trak­to­wa­ny jak sta­ry me­bel sto­ją­cy w ką­cie hi­sto­rii, zo­stał grze­cznie wpi­sa­ny na li­stę Mo­nu­ments Hi­sto­ri­ques, co brzmia­ło do­stoj­nie, lecz w prak­ty­ce ozna­cza­ło ty­le, że przez kil­ka lat wszy­scy mo­gli się nim za­chwy­cać z bez­pie­cznej od­le­gło­ści, za­nim kto­kol­wiek od­wa­żył się do­tknąć mu­rów na se­rio. Re­no­wa­cję ru­szo­no do­pie­ro po I woj­nie świa­to­wej, gdy Eu­ro­pa otrze­pa­ła się z bło­ta oko­pów, jed­nak za­pał kon­ser­wa­tor­ski wy­pa­ro­wał już w 1936 ro­ku, kie­dy zza Re­nu za­czę­ły do­bie­gać dźwię­ki mar­szów i stu­kot bu­tów, sku­te­cznie przy­po­mi­na­ją­ce, że hi­sto­ria nie zna po­ję­cia „spo­koj­ny mo­ment”.

Zamiast za­pra­wy mu­rar­skiej po­ja­wi­ły się ki­lo­fy, a pod Pa­wi­lo­nem Kró­lo­wej za­czę­to drą­żyć bun­kier, so­lid­ny, be­to­no­wy i bez cie­nia ro­man­ty­zmu, prze­zna­czo­ny na sie­dzi­bę szta­bu ge­ne­ral­ne­go. To wła­śnie z nie­go ge­ne­rał Mau­rice Ga­me­lin (zm. 1958), a po nim Ma­xi­me Wey­gand (zm. 1965), pró­bo­wa­li ste­ro­wać obro­ną Fran­cji, przy­po­mi­na­jąc ka­pi­ta­nów sto­ją­cych na mo­stku sta­tku, któ­ry już na­bie­rał wo­dy. Stam­tąd ob­ser­wo­wa­no, jak blitz­krieg roz­kła­da w pył wszy­stkie stra­te­gi­czne pew­ni­ki, aż 14 czer­wca 1940 ro­ku pań­stwo, dum­ne z li­nii Ma­gi­no­ta i woj­sko­wych pa­rad, po pro­stu się za­ła­ma­ło.

Zamek, który miał być schro­nie­niem dla pla­nów, stał się na­rzę­dziem oku­pan­ta, słu­żąc Niem­com ja­ko ba­za woj­sko­wa i wię­zie­nie, w któ­rym za­my­ka­no lu­dzi ma­ją­cych czel­ność wie­rzyć, że Fran­cja to coś wię­cej niż ad­mi­ni­stra­cyj­na stre­fa pod za­rzą­dem III Rze­szy. Jed­nym z pier­wszych wię­źniów był Ja­cques Bon­ser­gent (zm. 1940), dzia­łacz ru­chu opo­ru, któ­re­go tu osą­dzo­no i roz­strze­la­no, szyb­ko i de­mon­stra­cyj­nie, aby nikt nie miał wąt­pli­wo­ści, jak koń­czą się złu­dze­nia o sprze­ci­wie.

Wieczorem 24 sier­pnia 1944 ro­ku, w dniu gdy 2. Dy­wi­zja Pan­cer­na ge­ne­ra­ła Phi­lip­pe’a Lec­ler­ca de Hau­te­clo­cque (zm. 1947) do­ta­rła do cen­trum Pa­ry­ża, nie­mie­ckie od­dzia­ły roz­po­czę­ły od­wrót z Vin­cen­nes w spo­sób ty­po­wy dla prze­gra­nych. Wy­sa­dzo­no trzy ma­ga­zy­ny amu­ni­cji, ni­szcząc Pa­wi­lon Kró­la i Pa­wi­lon Kró­lo­wej oraz roz­ry­wa­jąc mur mię­dzy pa­wi­lo­nem wej­ścio­wym a Wie­żą Pa­ry­ską, po czym za­mek po­zo­sta­wio­no w sta­nie kon­tro­lo­wa­ne­go cha­osu.

Następnego dnia 4. Dy­wi­zja Pie­cho­ty Ar­mii Sta­nów Zje­dno­czo­nych wkro­czy­ła na te­ren twier­dzy, któ­ra prze­sta­ła peł­nić funk­cję woj­sko­wą, a nie zdą­ży­ła jesz­cze na­brać mu­ze­al­nej po­wa­gi. Na czwar­tym pię­trze don­żo­nu je­den z żoł­nie­rzy na­tra­fił na ołów­ko­we na­pi­sy więź­niów, la­ko­ni­czne za­pi­sy stra­chu i mo­no­to­nii, opor­nie trzy­ma­ją­ce się mu­rów mi­mo wy­bu­chów i ewa­ku­acji. Na sa­mym szczy­cie do­pi­sał Ster­nett, USA 1944, za­my­ka­jąc epi­zod wię­zien­ny bez ko­men­ta­rza, jak­by uznał, że fa­kty mó­wią tu wy­star­cza­ją­co gło­śno.

Po wojnie Vin­cen­nes nie mu­sia­ło już uda­wać twier­dzy ani wię­zie­nia, więc w 1948 ro­ku prze­ka­za­no je Fran­cu­skiej Służ­bie Hi­sto­ry­cznej Obro­ny, któ­ra w don­żo­nie urzą­dzi­ła mu­zeum, za­mie­nia­jąc śla­dy po ce­li na ar­chi­wa i ga­blo­ty. Gdy w 1986 ro­ku ru­szy­ły pra­ce, Vin­cen­nes de­fi­ni­ty­wnie za­mie­ni­ło funk­cję: z prze­strze­ni uży­wa­nej w prze­strzeń obja­śnia­ną re­tro­spe­kty­wnie.

OPIS ZAMKU

Dzisiejszy zamek to efekt sie­dem­na­sto­wie­cznej ope­ra­cji po­rząd­ko­wej, gdy ar­chi­te­kto­ni­czny nad­miar uzna­no za nie­przy­zwo­ity i za­stą­pio­no go dy­scy­pli­ną god­ną epo­ki pe­ruk. Za­miast śre­dnio­wie­czne­go misz­ma­szu po­ja­wił się czwo­ro­bok z dwo­ma dzie­dziń­ca­mi, don­żo­nem wpi­sa­nym w ob­wód mu­rów i ka­pli­cą sto­ją­cą oso­bno jak ktoś, kto ce­ni dy­stans. Z daw­nych wie­ków prze­trwa­ły głów­nie dwa ele­me­nty, don­żon wy­so­ki na 52 me­try i ka­pli­ca z XV stu­le­cia, któ­re pa­trzą na re­sztę jak sta­rzy lo­ka­to­rzy na świe­żo od­ma­lo­wa­ne ścia­ny. Re­szta zo­sta­ła uje­dno­li­co­na bez sen­ty­men­tów, z pre­cy­zją li­nij­ki i am­bi­cją wła­dzy, któ­ra nie lu­bi krzy­wych zdań ani krzy­wych mu­rów.

Plan całości jest bez­li­to­śnie kon­kre­tny: pro­sto­kąt o ob­wo­dzie po­nad ki­lo­me­tra mie­rzą­cy 330 na 175 me­trów, co sku­te­cznie ga­si wy­obra­że­nia o ka­me­ral­nej re­zy­den­cji. Sześć wież i trzy bra­my mie­rzy­ły pier­wo­tnie po 42 me­try wy­so­ko­ści, a ca­łość ota­cza­ła głę­bo­ka ka­mien­na fo­sa peł­nią­ca funk­cję ar­gu­men­tu osta­te­czne­go. Wie­że wiel­kie­go ob­wo­du mu­rów do­trwa­ły tyl­ko do wy­so­ko­ści mu­rów, gdyż XIX wiek uznał je za zbęd­ny ba­last, oszczę­dza­jąc je­dy­nie Wie­żę Wsi na pół­no­cy.

Południową część za­my­ka du­et skrzy­deł, Pa­wi­lon Kró­la i Pa­wi­lon Kró­lo­wej, usta­wio­nych na­prze­ciw sie­bie jak ele­gan­cka roz­mo­wa bez pod­no­sze­nia gło­su. Au­to­rem tej ka­mien­nej kon­wer­sa­cji był Lou­is Le Vau , który wie­dział jak na­dać wła­dzy for­mę kla­ro­wną, mo­nu­men­tal­ną i cał­ko­wi­cie po­zba­wio­ną fał­szy­wej skrom­no­ści.

Wjazd na teren zam­ku pro­wa­dzi przez bra­mę, któ­ra od ra­zu usta­wia hie­ra­rchię i przy­po­mi­na, że to nie jest miej­sce na swo­bo­dne spa­ce­ry. Za nią otwie­ra się pier­wszy dzie­dzi­niec, oto­czo­ny ba­ro­ko­wy­mi dwu­pię­tro­wy­mi bu­dyn­ka­mi, po­rząd­ny­mi i gład­ki­mi jak urzę­do­wa pie­cząt­ka. Wszy­stko wy­glą­da tu re­pre­zen­ta­cyj­nie, rów­no i bez­pie­cznie, jak­by ar­chi­te­ktu­ra mia­ła uspo­ka­jać ner­wy jesz­cze przed wej­ściem da­lej. Dru­gi dzie­dzi­niec zmie­nia kli­mat bez ostrze­że­nia, gdyż wła­śnie tam sto­ją don­żon i go­ty­cka ka­pli­ca, ostre w for­mie i da­le­kie od sa­lo­no­wych ma­nier. W tym miej­scu za­mek prze­sta­je się uśmie­chać i po­ka­zu­je, że pier­wo­tnie cho­dzi­ło o wła­dzę, kon­tro­lę i twar­dą grę bez sen­ty­men­tów.

Donżon ukoń­czo­no w la­tach 1369–1370 i od po­cząt­ku by­ło ja­sne, że nie po­wsta­je tu skrom­ny do­da­tek do mu­rów, lecz punkt cięż­ko­ści ca­łe­go za­ło­że­nia. Bu­do­wla mie­rzy 50 me­trów wy­so­ko­ści i do dziś po­zo­sta­je naj­wyż­szą te­go ty­pu kon­stru­kcją w Eu­ro­pie, co w XIV wie­ku sta­no­wi­ło ko­mu­ni­kat wła­dzy zro­zu­mia­ły bez na­pi­sów i sym­bo­li. Je­go for­ma jest pro­sta i bez­li­to­sna: kwa­drat o bo­ku 16,5 me­tra z czte­re­ma na­roż­ny­mi wie­ża­mi o śre­dni­cy 6,6 me­tra, każ­da do­pro­wa­dzo­na do wy­so­ko­ści głów­nej bry­ły. Pier­wo­tnie peł­ni­ła ona funk­cję re­zy­den­cji kró­lew­skiej i jed­no­cze­śnie dzia­ła­ła jak ka­mien­ny znak do­mi­na­cji, wi­do­czny z da­le­ka i trud­ny do zig­no­ro­wa­nia.

Każda z jej kon­dy­gna­cji mie­ści cen­tral­ną sa­lę o bo­ku oko­ło 10 me­trów i wy­so­ko­ści się­ga­ją­cej 7–8 me­trów, co da­je prze­strzeń bar­dziej mo­nu­men­tal­ną niż przy­tul­ną. Czte­ry naj­niż­sze pię­tra wspie­ra ma­syw­ny fi­lar wzmac­nia­ją­cy skle­pie­nie, przy czym ko­lum­ny te nie by­ły ani su­ro­we ani asce­ty­czne. Rzeź­bio­no je bo­ga­to i ma­lo­wa­no ja­skra­wy­mi ko­lo­ra­mi, co po­ka­zu­je że wła­dza mia­ła tu nie tyl­ko stra­szyć ma­są ka­mie­nia, ale też ro­bić wra­że­nie na oku. Naj­bar­dziej za­ska­ku­je jed­nak ilość że­la­za, gdyż w ścia­ny wmu­ro­wa­no po­nad 2,5 ki­lo­me­tra prę­tów o róż­nych kształ­tach i funk­cjach. Wzmac­nia­ły one otwo­ry, ko­ry­ta­rze i skle­pie­nia, a do­da­tko­wo opa­sy­wa­ły ca­łą wie­żę na kil­ku po­zio­mach, jak me­ta­lo­wy pas bez­pie­czeń­stwa dla ka­mien­ne­go ko­lo­sa.

Parter don­żo­nu mie­ści stu­dnię i reszt­ki du­że­go ko­min­ka, co wska­zu­je że pier­wo­tnie krę­ci­ła się tu służ­ba kró­lew­ska, a nie do­stoj­ni­cy w fu­trach. W póź­niej­szych stu­le­ciach ten po­ziom zo­stał grun­to­wnie prze­bu­do­wa­ny, gdy ca­łość za­czę­ła peł­nić funk­cję wię­zie­nia, a pra­kty­czność bez ce­re­mo­nii wy­pa­rła daw­ną este­ty­kę. W je­go skle­pie­niu za­cho­wa­ły się dwa zwor­ni­ki, je­den z wi­ze­run­kiem smo­ka, dru­gi z je­le­niem pi­ją­cym wo­dę, czy­li ze­staw nie­przy­pa­dko­wy i czy­tel­ny na­wet bez ko­men­ta­rza te­olo­ga.

Smok, hy­bry­da ze skrzy­dła­mi i pa­zu­ra­mi, sym­bo­li­zo­wał zło w wer­sji to­tal­nej, zdol­ne dzia­łać pod zie­mią, na zie­mi i w nie­bie jed­no­cze­śnie. Je­leń, któ­re­mu od sta­ro­ży­tno­ści przy­pi­sy­wa­no zdol­ność po­że­ra­nia wę­ży, stał się w śre­dnio­wie­czu fi­gu­rą Chry­stu­sa, czy­li do­bra od­por­ne­go na jad. Ra­zem two­rzą one pro­stą sce­nę star­cia do­bra ze złem, bez ale­go­ry­cznych wy­gi­ba­sów i bez miej­sca na wąt­pli­wo­ści. Być mo­że ten ka­mien­ny ko­men­tarz był adre­so­wa­ny do służ­by pra­cu­ją­cej na par­te­rze, któ­ra mia­ła wie­dzieć ko­mu słu­ży i po któ­rej stro­nie stoi.

Na pierwszym pię­trze prze­strzeń zdo­mi­no­wa­ła sa­la Ra­dy Kró­lew­skiej, któ­ra w ra­zie po­trze­by płyn­nie prze­cho­dzi­ła w sy­pial­nię kró­lo­wej i dwo­ru, więc po­li­ty­ka do­sło­wnie spa­ła tam gdzie obra­do­wa­ła. To wnę­trze obi­to dę­bo­wą bo­aze­rią, dziś za­cho­wa­ną we frag­men­tach skle­pień, a den­dro­chro­no­lo­gia bez­li­to­śnie wska­zuje wy­rąb z lat 1367–1371 gdzieś nad Bał­ty­kiem lub na ob­sza­rze dzi­siej­szej Pol­ski. Drew­no nie zna­la­zło się tu z mi­ło­ści do na­tu­ry, dzia­ła­ło jak śre­dnio­wie­czna kli­ma­ty­za­cja i jed­no­cze­śnie cen­nik moż­li­wo­ści fi­nan­so­wych wład­cy. W efek­cie ra­da de­ba­to­wa­ła w cie­ple, kró­lo­wa spa­ła w pre­sti­żu, a ścia­ny ro­bi­ły za świad­ków wszyst­kie­go, co le­piej by­ło za­pa­mię­tać wy­biór­czo.

Drugie piętro oddano kró­lew­skiej sy­pial­ni, mie­rzą­cej bli­sko sto me­trów kwa­dra­to­wych prze­zna­czo­nych na sen, wła­dzę i bar­dzo dro­gie po­czu­cie bez­pie­czeń­stwa. Ścia­ny po­mie­szcze­nia rów­nież tu­taj obło­żo­no dę­bo­wą bo­aze­rią, co by­ło roz­wią­za­niem spryt­nym i bru­tal­nie prak­ty­cznym, za­trzy­mu­ją­cym cie­pło tam, gdzie ko­min­ki mo­gły co naj­wy­żej uda­wać sku­te­czność. W re­zul­ta­cie ar­chi­te­ktu­ra pra­co­wa­ła tu­taj jak pan­cerz ter­mi­czny, a luk­sus za­czy­nał się od rze­czy tak przy­ziem­nej jak brak dre­szczy pod koł­drą.

Dawniej po­mie­szcze­nie to by­ło tak obwie­szo­ne, że bra­ko­wa­ło tyl­ko zna­ku „uwa­ga, nad­miar splen­do­ru”. In­wen­tarz z 1380 ro­ku mó­wi ja­sno: król trzy­mał tu 56 rę­ko­pi­sów, część upchnię­tą w szka­tu­łach przy za­cho­dnim ok­nie, jak­by na­wet książ­ki wie­dzia­ły, kie­dy sie­dzieć ci­cho i nie wy­chy­lać się z pół­ki. Ar­chi­wa no­tu­ją ło­że, trzy skrzy­nie i kre­dens z za­sta­wą oraz bro­nią, więc sen le­żał tu obok woj­ny jak współ­lo­ka­tor, któ­ry ni­by śpi, ale bu­tów nie zdej­mu­je.

Nad tym wszystkim ciąg­nę­ło się skle­pie­nie ob­sy­pa­ne zło­ty­mi li­lia­mi na błę­ki­cie z la­zu­ry­tu, ka­mie­nia dro­gie­go i tak osten­ta­cyj­ne­go, że ja­sno po­ka­zy­wał jed­no: pie­nię­dzy by­ło w bród, gu­stu ani gra­ma. W grun­cie rze­czy by­ła to sy­pial­nia tyl­ko z na­zwy i moż­na po­dej­rze­wać, że w prak­ty­ce dzia­ła­ła jak pry­wa­tny fol­wark wła­dzy: król le­żał roz­par­ty jak wła­ści­ciel naj­le­psze­go he­kta­ra w kró­le­stwie, a słu­ga stał pod ścia­ną wy­pro­sto­wa­ny nie z wy­bo­ru, lecz z obo­wiąz­ku, że­by ca­łym cia­łem przy­swoić pro­stą za­sa­dę – tu się le­ży z uro­dze­nia, a stoi z na­da­nia i ra­czej bez wi­do­ków na awans.

Trzecie piętro po­wie­la­ło układ dru­gie­go nie­mal co do ka­mie­nia, lecz już bez kró­lew­skich fa­jer­wer­ków, jak­by ar­chi­tekt do­stał po­le­ce­nie: „to sa­mo, tyl­ko pro­szę nie prze­sa­dzać z za­chwy­tem”. Naj­pew­niej wła­śnie tu lo­ko­wa­no go­ści — wy­star­cza­ją­co wy­so­ko, by od za­wro­tu gło­wy po­czu­li pre­stiż, i wy­star­cza­ją­co oszczęd­nie, by z każ­dym kro­kiem po po­sadz­ce pa­mię­ta­li, że są mi­le wi­dzia­ni, lecz jed­nak przej­ścio­wi; w tym do­mu su­fit był wspól­ny, ale su­we­ren­ność już nie.

Czwarte, piąte i szó­ste pię­tro to już zu­peł­nie in­na li­ga, ogo­ło­co­na z or­na­men­tów i naj­wy­raź­niej prze­zna­czo­na dla tych, któ­rzy mie­li pra­co­wać, pil­no­wać al­bo gi­nąć, a nie po­dzi­wiać. Ko­rzy­sta­ła z nich służ­ba i żoł­nie­rze, a przy oka­zji skła­do­wa­no tu amu­ni­cję do bro­ni usta­wio­nej w oknach czwar­te­go pię­tra oraz na ta­ra­sach wie­ży la­tryn i głów­ne­go kor­pu­su don­żo­nu, bo w tej ar­chi­te­ktu­rze na­wet wy­próż­nia­nie mia­ło wspar­cie ognio­we.

Szóste piętro mia­ło zaledwie dwa me­try wy­so­ko­ści i jed­no wej­ście, więc z wy­go­dą by­ło mu tak po dro­dze jak szu­bie­ni­cy z re­gu­la­mi­nem well­ness. Od 1752 ro­ku gór­ne kon­dy­gna­cje dzia­ła­ły już bez ście­my ja­ko ce­le wię­zien­ne, a kra­ty w oknach do dziś przy­po­mi­na­ją, że to nie był ża­den apar­ta­ment z wi­do­kiem. Graf­fi­ti z XVII i XVIII wie­ku to za­pis lu­dzi, któ­rym zo­sta­wio­no ścia­ny i nad­miar cza­su — sko­ro nie mo­gli dać o so­bie znać świa­tu, to przy­naj­mniej po­dra­pa­li mur, żeby za­zna­czyć: sie­dzę, ży­ję, nie zni­kam.

Wzniesiony w czasie woj­ny stu­le­tniej don­żon był ar­chi­te­ktu­rą obron­ną w wer­sji „na se­rio”, do­pra­co­wa­ną do gra­nic moż­li­wo­ści po­ło­wy XIV wie­ku. Do je­go wnę­trza pro­wa­dził ka­mien­ny most sta­ły, a tuż za nim most zwo­dzo­ny, bo nikt tu nie li­czył na do­brą wo­lę przy­by­szów. Wej­ścia pil­no­wał châ­te­let z bro­ną i as­so­mmoir, czy­li otwo­rem do za­ła­twia­nia spraw z gó­ry, za­nim kto­kol­wiek zdą­żył za­pu­kać, a ca­łość po­prze­dzał bar­ba­kan, że­by od po­cząt­ku by­ło wia­do­mo, kto tu roz­da­je cio­sy.

Dodatkową osłonę wie­ży za­pew­nia­ła che­mi­se, ze­wnętrz­ny mur z blan­ka­mi, strzel­ni­ca­mi i ma­chi­ku­ła­mi, po­sa­do­wio­ny na na­chy­lo­nych skar­pach, któ­re od­bi­ja­ły po­ci­ski jak źle wy­mie­rzo­ne pre­ten­sje. Ca­łość do­my­ka­ła fo­sa, któ­rej sens był pro­sty: na­pa­stnik miał naj­pierw wejść do wo­dy, ut­knąć, zmę­czyć się i po­jąć, że da­lej już tyl­ko umrze. Twier­dzę w Vin­cen­nes zbu­do­wa­no bo­wiem nie po to, że­by ład­nie wy­glą­dać, tyl­ko że­by król miał gdzie się scho­wać, gdy świat za mu­ra­mi stra­ci cier­pli­wość.

Jednocześnie châtelet peł­nił ro­lę re­pre­zen­ta­cyj­ne­go wej­ścia do re­zy­den­cji wład­cy, więc obok czy­stej prze­mo­cy po­ja­wia­ła się de­ko­ra­cja, rów­nie prze­my­śla­na jak sys­tem obro­ny. Nad por­ta­lem wej­ścio­wym usta­wio­no po­są­gi Ka­ro­la V i je­go żo­ny Jo­an­ny de Bour­bon, flan­ku­ją­ce fi­gu­rę św. Krzy­szto­fa, two­rząc ze­staw, któ­ry wi­tał przy­by­wa­ją­cych za­nim jesz­cze zdą­ży­li się ro­zej­rzeć. Kró­lew­ska pa­ra zo­sta­ła przed­sta­wio­na w re­ali­sty­cznym sty­lu, po­do­bnym do te­go, ja­ki zna­my z rzeźb za­cho­wa­nych w Luw­rze, bo cho­dzi­ło o coś wię­cej niż ozdo­bę. By­ła to pu­bli­czna in­sce­ni­za­cja wła­dzy, po­kaz twa­rzy mo­nar­chy, któ­ry po raz pier­wszy w hi­sto­rii mógł być roz­po­zna­ny przez pod­da­nych bez pod­pi­su pod wi­ze­run­kiem.

Mur osłonowy, zwa­ny che­mi­se, miał cha­ra­kter dwu­funk­cyj­ny i nie wi­dział w tym żad­nej sprze­czno­ści. Z jed­nej stro­ny był ma­szy­ną obron­ną w czy­stej po­sta­ci, na­szpi­ko­wa­ną ma­chi­ku­ła­mi, blan­ka­mi, strzel­ni­ca­mi i czte­re­ma na­roż­ny­mi wie­ży­czka­mi straż­ni­czy­mi, z któ­rych każ­dy kąt da­wa­ło się mieć na oku. Straż­ni­cy krą­ży­li po je­go ob­wo­dzie, pa­tro­lu­jąc cour­ti­ne i pil­nu­jąc, że­by nikt nie po­my­lił twier­dzy z za­pro­sze­niem. Z dru­giej stro­ny ten sam chod­nik stra­ży peł­nił funk­cję cał­kiem re­pre­zen­ta­cyj­ną, bo w śre­dnio­wie­czu był tak­że kró­lew­ską pro­me­na­dą, skąd wład­ca mógł spo­koj­nie pa­trzeć na oko­li­cę z dy­stan­su, któ­ry za­mie­niał rze­czy­wi­stość w de­ko­ra­cję.

Za cza­sów Ka­ro­la V chod­nik stra­ży po­zo­sta­wał od­kry­ty, a wie­ży­czki wień­czy­ły pła­skie, ta­ra­so­we da­chy z blan­ka­mi, co ozna­cza­ło, że straż­ni­cy i król dzie­li­li tę sa­mą po­go­dę, nie­za­le­żnie od hu­mo­rów nie­ba. Do­pie­ro w XVII stu­le­ciu do­da­no obe­cną, efe­kto­wną więź­bę da­cho­wą i przy­kry­to wie­ży­czki cha­ra­kte­ry­sty­czny­mi da­cha­mi w kształ­cie pieprz­ni­czek, co spro­wa­dza­ło się do pro­ste­go fa­ktu, że twier­dza za­czę­ła się stro­ić.

Zewnętrzny mur obwo­do­wy ma po­nad ki­lo­metr dłu­go­ści i za­my­ka prze­strzeń wiel­ko­ści śre­dnio­wie­czne­go mia­sta, co sa­mo w so­bie jest ja­snym ko­mu­ni­ka­tem, że Ka­rol V nie pla­no­wał skrom­nej sie­dzi­by, tyl­ko pry­wa­tne pań­stwo w mi­nia­tu­rze. Mie­szka­ło tu kil­ka­set osób, czy­li do­kła­dnie ty­lu, ilu trze­ba, że­by obsłu­żyć wła­dzę i jesz­cze uda­wać, że to wspól­no­ta, a nie sta­ran­nie ogro­dzo­ny układ za­le­żno­ści.

Dominantą w tym im­po­nu­ją­cym ob­wo­dzie by­ła Wie­ża Wsi, naj­więk­sza i naj­bar­dziej re­pre­zen­ta­cyj­na, zbu­do­wa­na tak, że­by na­wet po­seł kró­lew­ski z pa­pie­ra­mi wie­dział, że owszem, mo­że wejść, mo­że zo­stać przy­ję­ty, mo­że na­wet coś po­wie­dzieć, ale wy­łącz­nie w cu­dzym cza­sie, cu­dzym to­nie i z peł­ną świa­do­mo­ścią, że je­go obe­cność jest chwi­lo­wym wy­jąt­kiem, a nie żad­nym pra­wem.

Wszystkie wieże mie­rzy­ły pier­wo­tnie oko­ło 40 me­trów wy­so­ko­ści i by­ły za­pro­je­kto­wa­ne do nor­mal­ne­go uży­tko­wa­nia, z ko­min­ka­mi, okna­mi, klat­ka­mi scho­do­wy­mi i la­try­na­mi, któ­re (nie­zbyt) dy­skret­nie od­pro­wa­dza­ły skut­ki ży­cia dwor­skie­go. Ich ścia­ny ob­wie­szo­no de­ko­ra­cją rzeź­biar­ską bez umia­ru, jak­by ka­mień rów­nież mu­siał pra­co­wać na pre­stiż i nie mógł po­zwo­lić so­bie na chwi­lę ci­szy. W su­mie po­wstał tu­taj ze­spół 33 kom­nat o po­wierz­chni do 3,500 me­trów kwa­dra­to­wych, prze­zna­czo­nych dla ro­dzi­ny kró­lew­skiej i jej naj­bliż­sze­go oto­cze­nia, czy­li dla lu­dzi, któ­rzy ży­li tu na­pra­wdę, pod­czas gdy re­szta by­ła tyl­ko ko­nie­cznym ko­sztem utrzy­ma­nia tej wy­go­dy.

Zanim Louis Le Vau w ogó­le do­brał się do Wer­sa­lu, na po­le­ce­nie Ma­za­ri­na po­sta­wił dla mło­de­go Lud­wi­ka XIV dwa pa­wi­lo­ny, Kró­la i Kró­lo­wej, że­by od po­cząt­ku by­ło ja­sne, kto tu jest kim i gdzie ma miesz­kać wła­dza. Część no­wą, gład­ką i po­pra­wną jak pod­ręcz­nik ba­ro­ku, od­dzie­lił por­ty­kiem od sta­rej, śre­dnio­wie­cznej re­szty, jak­by hi­sto­ria by­ła czymś, co da się od­gro­dzić ko­lum­na­mi i uda­wać, że już nie prze­szka­dza. By­ło to zre­sztą osta­tnie kró­lew­skie za­mó­wie­nie na tym 8,7-hek­ta­ro­wym te­re­nie, po któ­rym moż­na by­ło jesz­cze uda­wać, że ska­la nie wym­knę­ła się spod kon­tro­li.

Prace ruszyły w 1654 i w nie­speł­na osiem lat wo­kół roz­le­głe­go dzie­dziń­ca, na po­łu­dnie od don­żo­nu, wy­ro­sły dwa pa­wi­lo­ny usta­wio­ne na­prze­ciw sie­bie z ma­te­ma­ty­czną do­kła­dno­ścią, uzna­wa­ną wów­czas za naj­wyż­szą cno­tę ar­chi­te­ktu­ry. Pa­wi­lon Kró­lo­wej przy­padł An­nie Au­stria­czce i Ma­za­ri­no­wi , Pa­wi­lon Kró­la mło­de­mu Lud­wi­ko­wi XIV i je­go żo­nie, in­fan­tce Hi­szpa­nii Ma­rii Te­re­sie , że­by każ­dy miał swo­ją prze­strzeń i swo­je złu­dze­nie pry­wa­tno­ści.

Dwie pozostałe stro­ny czwo­ro­bo­ku dom­knię­to łu­ka­mi trium­fal­ny­mi, któ­re uda­wa­ły bra­my, a w rze­czy­wi­sto­ści by­ły te­atral­nym ge­stem mó­wią­cym ja­sno, że od te­go miej­sca za­czy­na się te­ren kró­lew­ski i koń­czy zwy­kły świat. Ca­łość dom­knię­to aku­rat na dwu­dzie­ste uro­dzi­ny Lud­wi­ka XIV, któ­ry re­sztę ży­cia po­świę­ci do­pra­co­wy­wa­niu tej za­sa­dy.

Apartament królewski skła­dał się z pię­ciu po­mie­szczeń na pier­wszym pię­trze, usta­wio­nych fron­tem na za­chód i pa­trzą­cych pro­sto w ogród, jak­by wła­dza po­trze­bo­wa­ła zie­le­ni do re­gu­la­cji od­de­chu. Ten układ miał swo­ją lu­strza­ną wer­sję w Pa­wi­lo­nie Kró­lo­wej, gdzie iden­ty­czny ze­staw po­koi wy­cho­dził już nie na na­tu­rę, lecz na dzie­dzi­niec i je­go co­dzien­ny zgiełk. Z cza­sem ta ele­gan­cka sy­me­tria za­czę­ła się sy­pać, więc w XVIII i XIX wie­ku wnę­trza naj­pierw pod­upa­dły, a po­tem zo­sta­ły nie­mal star­te na proch, zo­sta­wia­jąc po so­bie je­dy­nie reszt­ki ma­lo­wa­nych stro­pów.

Ten proces dopełniła dru­ga woj­na świa­to­wa, gdy Niem­cy urzą­dzi­li w obu pa­wi­lo­nach ma­ga­zy­ny ma­te­ria­łów wy­bu­cho­wych, trak­tu­jąc daw­ną re­zy­den­cję jak wy­go­dny scho­wek. W sier­pniu 1944 ro­ku wszyst­ko to eks­plo­do­wa­ło w po­ża­rach wznie­co­nych przez wy­co­fu­ją­cych się oku­pan­tów, za­mie­nia­jąc kró­lew­skie apar­ta­men­ty w dy­mią­cy ko­men­tarz do hi­sto­rii. Dziś, już po re­wi­ta­li­za­cji, mie­ści się tu ar­chi­wum Mi­ni­ster­stwa Obro­ny, gdzie za­miast tro­nów sto­ją re­ga­ły, a ab­so­lu­tyzm osiąg­nął for­mę kar­to­nu z na­pi­sem „taj­ne”.

Ciekawostką jest fakt, że część ma­lo­wa­nych i rzeź­bio­nych stro­pów pa­wi­lo­nów kró­lew­skich prze­ży­ła XIX wiek, któ­ry dla za­by­tków by­wał epo­ką bez­li­to­sną, lecz jesz­cze nie cał­kiem bez­myśl­ną. W tym cza­sie Lud­wik Fi­lip po­le­cił zde­mon­to­wać je­den z su­fi­tów pa­wi­lo­nu i wy­wieźć go z Vin­cen­nes, trak­tu­jąc prze­szłość jak cięż­ki przed­miot, któ­ry po pro­stu zmie­nia adres. Strop tra­fił więc do Lu­wru i za­wisł w sali 639 wśród sta­ro­ży­tno­ści egi­pskich i trwa, więc dziś nad sar­ko­fa­gami uno­si się ka­wa­łek Fran­cji, któ­ry naj­wy­raź­niej po­my­lił kon­ty­ne­nty.

W 1379 roku Karol V wpadł na po­bo­żny, a przy tym cał­kiem am­bi­tny po­mysł, by w zam­ku w Vin­cen­nes wznieść wła­sną Sain­te-Cha­pel­le na re­li­kwie Mę­ki Chry­stu­sa; nie­stety już rok póź­niej zmarł, a pro­jekt – jak to czę­sto by­wa – od­ło­żo­no „na chwi­lę”. Do po­my­słu wró­co­no w 1390 ro­ku za spra­wą je­go sy­na, Ka­ro­la VI , lecz oko­ło 1405 ro­ku bu­do­wa po­no­wnie sta­nę­ła, naj­wy­raź­niej uzna­jąc, że po­śpiech nie sprzy­ja sa­crum. Osta­te­cznie ka­pli­ca do­cze­ka­ła się fi­na­łu do­pie­ro w XVI wie­ku, za pa­no­wa­nia Fran­ci­szka I i Hen­ry­ka II , w la­tach 1552–1559 – pół­to­ra wie­ku po przer­wa­niu prac, co tyl­ko utwier­dza w prze­ko­na­niu, że w mo­nar­chii czas nie pły­nie — on się ma­je­sta­ty­cznie wle­cze.

Obiekt powstał na wzór pa­ry­skiej Sain­te-Cha­pel­le, ale nie ja­ko wier­na ko­pia, tyl­ko upro­szczo­na wer­sja tej sa­mej idei: wy­so­ko, ja­sno i z roz­ma­chem. Ca­ła kon­stru­kcja opie­ra się na jed­nej wy­so­kiej kon­dy­gna­cji, któ­ra od ra­zu da­je wra­że­nie du­żej, otwar­tej prze­strze­ni. Jed­no­na­wo­wą bry­łę pod­trzy­mu­ją smu­kłe skar­py zwień­czo­ne pi­na­kla­mi, a wscho­dnia fa­sa­da to kla­sy­czny go­tyk pło­mie­ni­sty — ażu­ro­we wim­per­gi, wy­raź­na ró­ży­ca i bo­ga­to opra­co­wa­ny por­tal ro­bią swo­je bez zbęd­nej osten­ta­cji.

Gmach szczelnie obie­ga sys­tem rzy­ga­czy, a wnę­trze, dzię­ki du­żej licz­bie ja­snych wi­tra­ży, do­słow­nie to­nie w świe­tle. Sce­ny Apo­ka­li­psy we­dług św. Ja­na, ufun­do­wa­ne przez Hen­ry­ka II w la­tach 1556–59 i wy­ko­na­ne przez Ni­co­las Be­au­ra­ina, po­ka­zu­ją świe­tne wy­czu­cie ko­lo­ru — głę­bo­kie czer­wie­nie i błę­ki­ty do­brze gra­ją z żół­cia­mi i sza­ro­ścia­mi. Efekt jest pro­sty: ze­ro mi­sty­czne­go za­dę­cia, ma­ksi­mum świa­tła i ar­chi­te­ktu­ra, któ­ra po pro­stu dzia­ła.

Kaplica szczególnie bo­le­śnie ucier­pia­ła pod­czas re­wo­lu­cji fran­cu­skiej, gdy ide­olo­gi­czny za­pał szyb­ko za­mie­nił się w czy­sty wan­da­lizm: nie­mal wszyst­kie wi­tra­że oraz rzeź­by tym­pa­no­nów i por­ta­li zni­knę­ły, jak­by de­ko­ra­cja by­ła zbrod­nią sa­mą w so­bie. Z ca­łe­go te­go po­gro­mu prze­trwa­ło za­le­dwie kil­ka rzeźb XV-wiecz­nych, w tym przed­sta­wie­nie Trój­cy Świę­tej nad por­ta­lem za­cho­dnim — je­den z nie­li­cznych ele­men­tów, któ­rym hi­sto­ria da­ro­wa­ła ży­cie.

Zewnętrzne ściany ka­pli­cy pod­pie­ra­ją po­tęż­ne przy­po­ry wci­śnię­te mię­dzy ok­na, każ­da zwień­czo­na bo­ga­to zdo­bio­ną ster­czy­ną — cięż­ką, so­lid­ną i wy­raź­nie za­pro­je­kto­wa­ną z my­ślą o tym, że­by bu­dy­nek nie tyl­ko wy­glą­dał, ale też nie ru­nął przy pier­wszej oka­zji. Prze­trwa­ła rów­nież część wi­tra­ży w apsy­dzie, przed­sta­wia­ją­cych Apo­ka­li­psę we­dług św. Ja­na, czy­li wi­zję koń­ca świa­ta w wer­sji peł­nej ko­lo­ru i dra­ma­ty­zmu. Ich hi­sto­ria jest zre­sztą nie­mal tak bu­rzli­wa jak sa­me sce­ny: grun­to­wnie od­re­stau­ro­wa­no je w XIX wie­ku za pa­no­wa­nia Lud­wi­ka Na­po­le­ona , a na­stęp­nie po­no­wnie w XX wie­ku — co naj­le­piej po­ka­zu­je, że w tej hi­sto­rii wię­cej by­ło na­pra­wia­nia szkód niż spo­koj­ne­go trwa­nia.

ZWIEDZANIE

Zamek Vincennes to jeden z naj­waż­niej­szych śred­nio­wie­cznych za­by­tków Fran­cji — i to ta­ki, któ­ry na­pra­wdę pa­mię­ta, co wi­dział. Ja­ko je­den z klu­czo­wych świad­ków hi­sto­rii kra­ju prze­trwał woj­ny, re­wo­lu­cje i zmia­ny mód ar­chi­te­kto­ni­cznych, by dziś, cał­kiem dum­nie, przyj­mo­wać zwie­dza­ją­cych pod skrzy­dła­mi Cen­tre des mo­nu­ments na­tio­naux.

Do naszych czasów za­cho­wał się czy­tel­ny układ ca­łe­go za­ło­że­nia, im­po­nu­ją­co za­cho­wa­ny don­żon — naj­wy­raź­niej od­por­ny na wszy­stko — mu­ry obron­ne, ka­pli­ca oraz ba­ro­ko­we pa­wi­lo­ny, któ­re wy­glą­da­ją tak, jak­by po­ja­wi­ły się tu nie­co póź­niej, ale za to z roz­ma­chem.

Przetrwały również licz­ne de­ta­le ar­chi­te­kto­ni­czne, bę­dą­ce ci­chy­mi, choć bar­dzo wy­mo­wny­mi świad­ka­mi wra­żli­wo­ści este­ty­cznej śre­dnio­wiecz­nych twór­ców: kon­sol, klu­czy skle­pien­nych i ka­pi­te­li cen­tral­ne­go fi­la­ru jest tu ty­le, że trud­no oprzeć się wra­że­niu, iż ka­mie­nia­rze na­pra­wdę lu­bi­li swo­ją pra­cę — i mie­li spo­ro cza­su, by się nią po­pi­sać.

Prawdziwa historia zamku sie­dzi tu jed­nak na ścia­nach. Graf­fi­ti z XVII i XVIII wie­ku zo­sta­wi­li więź­nio­wie, któ­rzy mie­li czas, ka­mień i pa­lą­cą po­trze­bę za­zna­cze­nia, że wciąż ist­nie­ją. Wśród tych śla­dów znaj­du­je się tak­że pod­pis Lud­wi­ka XIV, co spro­wa­dza Kró­la Słoń­ce do bar­dzo ludz­kie­go po­zio­mu ko­goś, kto rów­nież się nu­dził i — jak in­ni — skro­bał po mu­rze.

Zamek Vincennes leży na ubo­czu, więc nie ma tłu­mów, sel­fi­ków ani nar­ra­cji „pro­szę spoj­rzeć w le­wo”. Ofe­ru­je on do­kła­dnie to, cze­go nie da­ją pa­ry­skie hi­ty: prze­strzeń, ska­lę i czas na spo­koj­ne cho­dze­nie, pa­trze­nie i my­śle­nie. Ogro­mny don­żon, kom­ple­tne mu­ry, ka­pli­ca, de­ta­le, któ­re są sta­re na­pra­wdę, a nie „sty­li­zo­wa­ne”. Bez ko­le­jek, bez ha­ła­su, bez tu­ry­sty­czne­go te­atru. Je­śli chcesz zo­ba­czyć śre­dnio­wie­czną Fran­cję bez fil­tra Di­sne­ya — to jest ten adres.

Zamek zwie­dza się we wła­snym tem­pie. W ce­nie bi­le­tu do­sta­jesz ta­blet i słu­chaw­ki (au­dio­prze­wo­dnik po an­giel­sku), któ­re pro­wa­dzą Cię przez im­mer­syj­ną, oko­ło 90-mi­nu­to­wą tra­sę au­dio — od śre­dnio­wie­cznych fun­da­men­tów po póź­niej­sze eta­py hi­sto­rii zam­ku. Bez gru­py, bez po­śpie­chu, bez „idzie­my da­lej”. Waż­ne: obiekt znaj­du­je się na te­re­nie woj­sko­wym, więc nie ma prze­cho­wal­ni ba­ga­żu. Do­zwo­lo­ny jest wy­łącz­nie ba­gaż do 30 × 40 × 15 cm. Bi­let ko­sztu­je 13 € (2026).

Na zwiedzanie warto za­re­zer­wo­wać od 1 do 2 go­dzin.

Psy nie są wpu­szcza­ne, z wy­jąt­kiem psów prze­wo­dni­ków i asy­stu­ją­cych.

DOJAZD

Zamek Vincennes stoi przy Ave­nue de Pa­ris, na dzi­siej­szej wscho­dniej gra­ni­cy mia­sta. Kie­dy go bu­do­wa­no, nie by­ło tu mia­sta — by­ła prze­strzeń, las i kró­lew­ska re­zy­den­cja po­za mu­ra­mi Pa­ry­ża. Mia­sto przy­szło póź­niej i po pro­stu za­mek do­go­ni­ło. Dziś ota­cza go gę­sta za­bu­do­wa, a Las Vin­cen­nes za­czy­na się tuż obok, bar­dziej ja­ko hi­sto­ry­czne przy­po­mnie­nie niż re­al­ne tło.

Po Paryżu generalnie nie po­le­cam po­ru­szać się sa­mo­cho­dem — nie ty­le przez ruch, co przez par­ko­wa­nie, któ­re by­wa spor­tem eks­tre­mal­nym. Do zam­ku naj­ła­twiej do­trzeć me­trem: sta­cja Châ­teau de Vin­cen­nes — wy­sia­dasz i masz go prak­ty­cznie pod rę­ką. Alter­na­ty­wa to ko­lej pod­miej­ska RER: sta­cja Vin­cen­nes, a po­tem krót­ki spa­cer. Pro­sto i bez ner­wów.

ZAMKI WE FRANCJI

• Paryż – za­mek kró­lew­ski Lou­vre, 11 km
• Coucy-le-Château-Auffrique – ru­ina feu­dal­nej wa­ro­wni de Cou­cy, 125 km

ŹRÓDŁA

1. ouvrage collectif: Château de Vincennes - Fiche de visite, Centre des Monuments Nationaux
2. pl.wikipedia.org
3. sekulada.com
4. www.chateau-de-vincennes.fr
5. en.wikipedia.org