CIESZYN

DZIEJE ZAMKU

Początków Cieszyna nie war­to szu­kać tam, gdzie dziś stoi ele­gan­cka wie­ża zam­ko­wa, tyl­ko kil­ka ki­lo­me­trów da­lej w cze­skich Cho­tě­buz, gdzie zre­kon­stru­owa­ny gród sło­wiań­ski sta­ra się wy­glą­dać jak za­wsze fo­to­ge­ni­czny, choć w isto­cie był drew­nia­ną twier­dzą na mia­rę swo­ich cza­sów. To wła­śnie tam po­wstał za­lą­żek zor­ga­ni­zo­wa­ne­go osad­ni­ctwa na tych te­re­nach, czy­li miej­sce, w któ­rym ktoś w koń­cu uznał, że war­to prze­stać wę­dro­wać i za­cząć pil­no­wać swo­je­go ka­wał­ka zie­mi. Ta de­cy­zja mia­ła wię­cej wspól­ne­go z kon­tro­lą szla­ków niż z ro­man­ty­cznym umi­ło­wa­niem kraj­obra­zu, więc za­miast le­gend o za­ło­ży­cie­lach ma­my po pro­stu prag­ma­ty­kę w wer­sji wcze­sno­śre­dnio­wie­cznej.

W drugiej po­ło­wie X wie­ku cię­żar osad­ni­czy prze­su­nął się na prze­ciw­le­gły brzeg Ol­zy, na wznie­sie­nie, któ­re dziś na­zy­wa­my Gó­rą Zam­ko­wą, i zro­bił to bez prze­ci­na­nia wstę­gi ani prze­mó­wień o „no­wym eta­pie roz­wo­ju”. To nie był ka­prys, tyl­ko ko­re­kta usta­wień — coś jak prze­nie­sie­nie biur­ka bli­żej ok­na, tyl­ko że w ska­li ca­łe­go gro­du. Wy­żej zna­czy­ło bez­pie­czniej, sze­rzej zna­czy­ło le­piej wi­dać, a le­piej wi­dać zna­czy­ło trud­niej ko­goś za­sko­czyć. W efe­kcie po­wstał ośro­dek bę­dą­cy al­bo lo­gi­cznym roz­wi­nię­ciem wcze­śniej­sze­go gro­du w Cho­tě­buz, al­bo je­go wer­sją 2.0 pod ko­rzyst­niej­szym adre­sem; hi­sto­ry­cy dy­sku­tu­ją, a ów­cze­śni miesz­kań­cy po pro­stu spa­ko­wa­li do­by­tek i po­szli tam, gdzie zie­mia by­ła bar­dziej per­spe­kty­wi­czna. Tak na­ro­dził się Sta­ry Cie­szyn, czy­li miej­sce, któ­re nie mia­ło jesz­cze mu­ro­wa­nych umo­cnień, ale już po­tra­fi­ło ko­mu­ni­ko­wać swo­ją obec­ność z sub­tel­no­ścią straż­ni­ka sto­ją­ce­go na da­chu i pa­trzą­ce­go wszyst­kim pro­sto w oczy.

Ów Stary Cieszyn przez ja­kiś czas po­zo­sta­wał w cie­niu Wiel­kich Mo­raw i Księ­stwa Cze­skie­go, aż ok. 990 ro­ku włą­czo­no go do pań­stwa Miesz­ka I (zm. 992) i wte­dy skoń­czy­ło się by­cie pe­ry­fe­ryj­nym do­da­tkiem do cu­dzych am­bi­cji. W pia­sto­wskim po­rząd­ku nie py­ta­no o sen­ty­men­ty — li­czy­ło się, kto tu na­pra­wdę usta­la za­sa­dy. Drew­nia­no-ziem­ne umoc­nie­nia prze­sta­ły być lo­kal­nym „na wszel­ki wy­pa­dek”, a sta­ły się czymś w ro­dza­ju śre­dnio­wie­czne­go pun­ktu kon­trol­ne­go z wi­do­kiem na po­łu­dnie. Gra­ni­ca by­ła spra­wą wpły­wu i si­ły, więc z te­go wzgó­rza pil­no­wa­no re­gio­nu tak, że­by nikt nie miał ocho­ty spra­wdzać, czy ksią­żę tyl­ko gro­zi, czy jed­nak dzia­ła.

Ta funkcja nie zni­knę­ła wraz ze zmia­ną po­li­ty­cznej ety­kie­ty, dla­te­go w okre­sie przy­na­le­żno­ści do księ­stwa opol­skie­go gród na­dal peł­nił ro­lę sie­dzi­by ka­szte­la­nii cie­szyń­skiej i utrzy­mał swój ad­mi­ni­stra­cyj­ny cię­żar. W świe­cie, w któ­rym wła­dza bez za­ple­cza zni­ka­ła szyb­ciej niż pie­częć z wo­sku, ta­ki punkt opar­cia miał wa­gę bar­dzo kon­kre­tną. To dla­te­go w 1155 ro­ku pa­pież Ha­drian IV (zm. 1159) w bul­li wy­sta­wio­nej dla bi­sku­pa wro­cław­skie­go Wau­thie­ra de Ma­lon­ne (zm. 1169) za­pi­sał na­zwę Tes­sen, czy­li ła­ciń­ską wer­sję miej­sco­we­go brzmie­nia, a ten su­chy wpis wpro­wa­dził Cie­szyn do ofi­cjal­nej do­ku­men­ta­cji Ko­ścio­ła. Sko­ro na­zwa tra­fia do pa­pie­skie­go ak­tu, to zna­czy, że gród awan­so­wał z „gdzieś tam” do „pro­szę, jest w do­ku­men­cie” – a to już in­na li­ga.

W tym samym czasie, na tym sa­mym wzgó­rzu sta­ła już ka­pli­ca św. Mi­ko­ła­ja w for­mie ro­tun­dy z ap­sy­dą – nie­du­ża, ka­mien­na i do bó­lu kon­kre­tna. Jej bry­ła prze­trwa­ła nie­mal bez zmian i do dziś wy­glą­da tak, jak­by czas uznał, że z nią le­piej nie za­czy­nać. Bu­do­wla ta ucho­dzi za je­den z naj­le­piej za­cho­wa­nych za­by­tków ro­mań­skich w Pol­sce, ale nie po­trze­bu­je ty­tu­łów – wy­star­czy na nią spoj­rzeć. Ten ka­mień na­pra­wdę pa­mię­ta wię­cej niż nie­je­den per­ga­min, któ­ry daw­no się roz­sy­pał.

Kiedy więc dokument z 1223 ro­ku po­twier­dza ist­nie­nie tu sie­dzi­by ka­szte­la­nii Kasztelania była w średniowiecznej Polsce czymś pomiędzy powiatem, posterunkiem policji i magazynem zboża, tylko że wszystko mieściło się przy zamku, a szefem był kasztelan. Pilnował porządku, zbierał daniny, sądził lokalne awantury i ogólnie dbał, żeby książę wiedział, kto tu rządzi. Innymi słowy: taki wczesnośredniowieczny „oddział terenowy państwa”, tylko zamiast pieczątek były pieczęcie, a zamiast formularzy – ludzie z włóczniami. , a źró­dła z lat 1228–1239 wy­mie­nia­ją z imie­nia pier­wsze­go zna­ne­go ka­szte­la­na Ja­na, hi­sto­ria prze­sta­je być bez­oso­bo­wym „funk­cjo­no­wał tu ośro­dek wła­dzy”. Na­gle ro­bi się bar­dzo przy­zie­mnie. Jest urząd, jest czło­wiek i są spra­wy do ogar­nię­cia: da­ni­ny, po­rzą­dek, spo­ry, mo­że ktoś zno­wu nie dom­knął bra­my. Gród prze­sta­je być mgli­stym sym­bo­lem, a za­czy­na być miej­scem pra­cy – z imie­niem na sta­no­wi­sku i od­po­wie­dzial­no­ścią, któ­rej nie da się zwa­lić na kro­ni­ka­rza.

Nowy etap dzie­jów mia­sta za­czął się po śmier­ci księ­cia Wła­dy­sła­wa w 1282 ro­ku, kie­dy pań­ste­wko opol­skie po­dzie­lo­no mię­dzy czte­rech sy­nów — kla­sy­czny śre­dnio­wie­czny sce­na­riusz: wład­ca od­cho­dzi, ma­pa się zmie­nia. Cie­szyn przy­padł Miesz­ko­wi (zm. 1315) i z miej­sca awan­so­wał do ran­gi sto­li­cy sa­mo­dziel­ne­go księ­stwa, czy­li z ośrod­ka pe­ry­fe­ryj­ne­go stał się adre­sem z wła­snym dwo­rem i wła­sny­mi am­bi­cja­mi. Za­pew­ne za je­go pa­no­wa­nia na wzgó­rzu sta­nął pier­wszy drew­nia­ny dwór ksią­żę­cy, wpi­sa­ny w obręb drew­nia­no-ziem­nych for­ty­fi­ka­cji — jesz­cze bez ka­mien­nej osten­ta­cji, ale już z ja­snym ko­mu­ni­ka­tem, kto tu roz­da­je kar­ty.

W połowie XIV wieku ksią­żę Ka­zi­mierz I cie­szyń­ski (zm. 1358) wraz z sy­nem Prze­my­sła­wem No­sza­kiem (zm. 1410) za­pe­wne uzna­li, że drew­no to za ma­ło jak na po­li­ty­kę pro­wa­dzo­ną w cie­niu Luk­sem­bur­gów, wznie­śli więc mu­ro­wa­ną, go­ty­cką re­zy­den­cję na mia­rę swo­ich aspi­ra­cji. Sko­ro ksią­żę obra­cał się przy cze­skim dwo­rze, to ścią­gnął ar­ty­stów z pra­skie­go war­szta­tu Pe­te­ra Par­le­ra, a wraz z ni­mi w Cie­szy­nie po­ja­wił się ka­mień obra­bia­ny z roz­ma­chem i bez kom­ple­ksów. Na na­ro­żach Wie­ży Pia­sto­wskiej osa­dzo­no her­by z or­ła­mi, któ­re nie trze­po­ta­ły skrzy­dła­mi dla czy­stej este­ty­ki, tyl­ko przy­po­mi­na­ły każ­de­mu, kto pod­niósł gło­wę, że to miej­sce ma ro­do­wód i nie za­mie­rza się tłu­ma­czyć. Ka­mień więc prze­mó­wił her­bem, i od tej chwi­li Cie­szyn prze­stał pa­chnieć pa­li­sa­dą, a za­czął pa­chnieć wiel­ka po­li­ty­ką.

Zdaniem wielu hi­sto­ry­ków Prze­my­sław I No­szak (zm. 1410) był naj­spraw­niej­szym po­li­ty­kiem, ja­ki kie­dy­kol­wiek tra­fił się Cie­szy­no­wi. Uro­dzo­ny mię­dzy 1332 a 1336 ro­kiem ja­ko syn Ka­zi­mie­rza I (zm. 1358) i Eu­fe­mii ma­zo­wie­ckiej (zm. po 1974) po­cząt­ko­wo nie wy­glą­dał na przy­szłe­go wład­cę, ra­czej na te­go, któ­ry w ro­do­wej hie­rar­chii sie­dzi spo­koj­nie i cze­ka, aż star­si zro­bią swo­je. Los jed­nak skró­cił dy­stans do ko­ro­ny do jed­ne­go ro­ku i już w 1358 prze­su­nął go z dol­nej no­tki pro­sto na na­głó­wek. Dwa la­ta póź­niej ksią­żę oże­nił się z El­żbie­tą by­tom­ską (zm. 1373), a nie­mal rów­no­le­gle za­czął bu­do­wać po­zy­cję na dwo­rze pra­skim, gdzie zdo­był za­ufa­nie Ka­ro­la IV (zm. 1378), i gdzie by­naj­mniej nie stał przy ścia­nie jak ktoś za­pro­szo­ny z grze­czno­ści, tyl­ko sia­dał tam, gdzie na­pra­wdę usta­la­no kie­ru­nek wy­da­rzeń.

W tej roli Prze­my­sław ne­go­cjo­wał ukła­dy, pil­no­wał in­te­re­sów ce­sar­skich w Bran­den­bu­rgii, roz­gry­wał so­ju­sze, któ­re in­nym wy­my­ka­ły się z rąk, a od 1380 ro­ku wszedł na ta­ki po­ziom, że Cie­szyn prze­sta­wał być pro­win­cją, a sta­wał się za­ple­czem wład­cy, któ­ry grał już nie w po­wia­to­wej li­dze, tyl­ko przy głów­nym sto­le Eu­ro­py. By­wał w Pa­ry­żu, aranżował małżeństwo króla An­glii Ry­szar­da II z cór­ką Ka­ro­la IV - An­ną, dzia­łał w imie­niu Wa­cła­wa IV na zie­miach nie­mie­ckich i stu­dził tem­pe­ra­tu­rę tam, gdzie wrza­ło od am­bi­cji i ura­zów. Gdy zo­stał gu­ber­na­to­rem Czech, wszedł na sam szczyt, mi­mo że nie­któ­rzy wi­dzie­li w nim sta­ty­stę, któ­ry na­gle prze­jął głów­ną ro­lę i wy­rzu­cił sce­na­riusz do ko­sza.

Wraz z zamkiem mia­sto za­czę­ło ro­snąć tak szyb­ko, jak­by ktoś na­gle od­krę­cił ku­rek z han­dlem. U pro­gu XV wie­ku Cie­szyn był już jed­nym z waż­niej­szych ośrod­ków na Ślą­sku — i nie sta­ło się to przez przy­pa­dek. Pra­wo wa­rze­nia i wy­szyn­ku dzia­ła­ło le­piej niż nie­je­den pro­gram roz­wo­ju, a po­ło­że­nie przy szla­ku z Wę­gier do Kra­ko­wa i Wro­cła­wia, a da­lej do Wiel­ko­pol­ski, spra­wia­ło, że przez mia­sto nie­ustan­nie ktoś prze­je­żdżał, coś sprze­da­wał i coś ku­po­wał. In­ny­mi sło­wy: ruch był, pie­niądz krą­żył, a kar­czmy nie na­rze­ka­ły.

Swoje zrobiło też to, że w la­tach 20. i 30. XV wie­ku woj­ny hu­sy­ckie obe­szły się z Cie­szy­nem sto­sun­ko­wo ła­go­dnie. Kie­dy in­ne ślą­skie mia­sta li­czy­ły stra­ty i ga­si­ły zgli­szcza, tu­taj moż­na by­ło da­lej han­dlo­wać i bu­do­wać, co naj­le­piej po­ka­zu­je, że spo­kój by­wa nie­do­ce­nia­nym ka­pi­ta­łem, zwła­szcza gdy są­sie­dzi aku­rat ma­ją po­żar.

Skalę roz­wo­ju naj­le­piej wi­dać jed­nak po sa­mym zam­ku. W po­ło­wie XV wie­ku, w cza­sach naj­więk­szej pro­spe­ri­ty, re­zy­den­cja by­ła w sta­nie po­mie­ścić dwa ty­sią­ce ry­ce­rzy wraz ze służ­bą (choć umów­my się — przy ta­kim tłu­mie część to­wa­rzy­stwa i tak roz­la­ła się po mie­ście). W 1454 ro­ku za­trzy­mał się tu or­szak ślub­ny El­żbie­ty Ra­ku­szan­ki (zm. 1505), zmie­rza­ją­cej do Kra­ko­wa na­rze­czo­nej Ka­zi­mie­rza IV Ja­giel­loń­czy­ka (zm. 1492). Dwa ty­sią­ce zbroj­nych, ko­nie, służ­ba, za­ple­cze — i wszy­stko mu­sia­ło się zmie­ścić, zjeść i prze­spać noc. Je­śli ktoś miał wąt­pli­wo­ści, czy Cie­szyn to już po­wa­żny adres, to po ta­kiej lo­gi­sty­cznej pró­bie ra­czej szyb­ko zmie­nił zda­nie.

Kolejne duże in­we­sty­cje na zam­ku pro­wa­dzo­no w cza­sach Ka­zi­mie­rza II Cie­szyń­skie­go (zm. 1528), i nie by­ły to ko­sme­ty­czne po­praw­ki, tyl­ko po­waż­na prze­bu­do­wa ca­łej sce­no­gra­fii wła­dzy. Pra­ce te prze­ry­wa­ły po­ża­ry mia­sta w la­tach 1484 i 1520, więc bu­do­wni­czo­wie mu­sie­li wy­ka­zać się nie tyl­ko roz­ma­chem, ale i cier­pli­wo­ścią. Od­bu­do­wę pro­wa­dzo­no już zgod­nie z obo­wią­zu­ją­cy­mi tren­da­mi ar­chi­te­kto­ni­czny­mi — zmie­nia­no bry­łę, po­rząd­ko­wa­no prze­strzeń, a przy oka­zji wzmac­nia­no wa­lo­ry obron­ne, bo naj­wy­raź­niej do­brze ro­zu­mia­no, że mo­da mo­dą, ale mu­ry ma­ją prze­de wszyst­kim ro­bić swo­ją ro­bo­tę.

Podczas prac zamek wzbo­ga­cił się o bo­ga­tą de­ko­ra­cję póź­no­go­ty­cką, w tym kun­szto­wne zwień­cze­nie wie­ży pia­sto­wskiej, któ­re mia­ło ja­sno ko­mu­ni­ko­wać, że tu się nie pro­si o uwa­gę — tu się ją wy­mu­sza. Z te­go okre­su po­cho­dzi rów­nież dość za­gad­ko­wy za­pis, we­dług któ­re­go cie­szyń­scy garn­ca­rze by­li zo­bo­wią­za­ni co ro­ku usta­wić na zam­ku je­den piec i na­pra­wiać po­zo­sta­łe — brzmi to jak śre­dnio­wie­czna wer­sja sta­łej umo­wy ser­wi­so­wej, ty­le że bez in­fo­li­nii, bez gwa­ran­cji i z obo­wiąz­ko­wym „Bóg za­płać” za­miast prze­le­wu.

Po śmierci Ka­zi­mie­rza II Cie­szyń­skie­go wła­dzę ob­jął Jan z Pern­štej­na (zm. 1548), któ­ry do zam­ku się nie wpro­wa­dził i — jak twier­dzą nie­któ­rzy hi­sto­ry­cy — nie za­przą­tał so­bie szcze­gól­nie gło­wy spra­wa­mi księ­stwa, więc po kil­ku la­tach zo­sta­ły głów­nie dłu­gi i wy­ra­źnie osła­bio­ne pań­ste­wko. Sam za­mek ja­ko ośro­dek wła­dzy prze­trwał jed­nak w cał­kiem do­brym sta­nie aż do woj­ny trzy­dzie­sto­le­tniej Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) zaczęła się od buntu protestanckich stanów czeskich przeciw katolickiemu cesarzowi Ferdynandowi II i od słynnej defenestracji praskiej, czyli sytuacji, w której spór polityczny rozwiązano przez wyrzucenie urzędników przez okno. Szybko jednak lokalny konflikt w Rzeszy zamienił się w międzynarodową bijatykę: po jednej stronie stanęli Habsburgowie z Austrii i Hiszpanii oraz katolicka Liga, po drugiej protestanccy książęta niemieccy, Dania, Szwecja, a w końcu także Francja, która była katolicka, ale uznała, że osłabienie Habsburgów jest jeszcze ważniejsze niż konsekwencja religijna. Przez trzydzieści lat armie z pół Europy maszerowały głównie po Niemczech, aż w końcu wszyscy byli na tyle zmęczeni i zrujnowani, że w 1648 roku podpisano pokój westfalski — jeden z tych momentów w historii, gdy zdrowy rozsądek pojawia się dopiero po długiej serii bardzo kosztownych eksperymentów. , po­zo­sta­jąc trwal­szym ele­me­ntem sys­te­mu niż czło­wiek, któ­ry miał nim kie­ro­wać. O je­go świet­no­ści świad­czy opis z 1619 ro­ku za­mie­szczo­ny w Kro­ni­ce Ślą­ska Ja­ku­ba Schick­fu­sa, któ­ry z wy­ra­źnym uzna­niem no­to­wał, że mię­dzy po­li­ty­czny­mi bu­dyn­ka­mi znaj­du­ją­cy­mi się na Wzgó­rzu Zam­ko­wym moż­na wi­dzieć ksią­żę­cą re­zy­den­cję i wy­so­ki za­mek, do­brze ufor­ty­fi­ko­wa­ny, któ­ry [...] mógł­by być twier­dzą gra­ni­czną, gdy­by miał pod do­sta­tkiem amu­ni­cji.

Dalej kronikarz wy­li­czał z nie­mie­cką skru­pu­la­tno­ścią, że przy wej­ściu do zam­ku, pod bra­mą na okrą­głej ba­szcie sto­ją róż­ne­go ro­dza­ju du­że dzia­ła, a po­ko­je są pięk­ne i do­brze urzą­dzo­ne, jed­ne wy­so­ko, in­ne po­środ­ku, jesz­cze in­ne ni­sko pod zie­mią, lecz z wy­star­cza­ją­cą ilo­ścią świa­tła wpa­da­ją­ce­go z bo­ku — pe­łen pa­kiet: ar­ty­le­ria na po­kaz, kom­na­ty na re­pre­zen­ta­cję i na­wet pod­zie­mia z do­stę­pem do świa­tła, że­by nikt nie po­wie­dział, że ksią­żę sie­dzi w ciem­no­ściach. In­ny­mi sło­wy, peł­na de­mon­stra­cja ca­pa­bi­li­ty, przy twar­dym zjeź­dzie w klu­czo­wych wska­źni­kach si­ły.

W 1625 roku zmarł ksią­żę Fry­de­ryk Wil­helm — osta­tni z Pia­stów cie­szyń­skich — a wła­dzę w księ­stwie prze­ję­ła je­go sio­stra El­żbie­ta Lu­kre­cja , spra­wu­jąc ją aż do śmier­ci w 1653 ro­ku. Był to już jed­nak czas, w któ­rym ko­ro­ny i her­by zna­czy­ły mniej niż licz­ba żoł­nie­rzy pod mu­ra­mi. W 1645 ro­ku, w sa­mym środ­ku krwa­wej woj­ny re­li­gij­nej mię­dzy ka­to­li­ka­mi a pro­te­stan­ta­mi, mia­sto zdo­był kor­pus szwedz­kiej ka­wa­le­rii, by rok póź­niej — po kil­ku­ty­go­dnio­wym, wy­czer­pu­ją­cym oblę­że­niu — wró­cić pod ju­ry­sdy­kcję ce­sar­ską. In­ny­mi sło­wy: sztan­da­ry zmie­nia­ły się szyb­ciej niż od­bu­do­wy­wa­no bra­my, a miesz­kań­cy mu­sie­li na­uczyć się, ko­mu aku­rat wy­pa­da ki­bi­co­wać.

Na czas tych wy­da­rzeń księż­na schro­ni­ła się w na­le­żą­cych do Kró­le­stwa Pol­skie­go Kę­tach, co by­ło ru­chem roz­sąd­nym, bo trud­no rzą­dzić z mia­sta, któ­re wła­śnie ktoś ostrze­li­wu­je. Gdy jed­nak wró­ci­ła, nie za­mie­szka­ła już na zam­ku — zde­wa­sto­wa­nym, czę­ścio­wo w ru­inie wsku­tek licz­nych pod­ko­pów i dłu­go­trwa­łe­go oblę­że­nia — lecz osia­dła na sta­łe w jed­nej z ka­mie­nic przy cie­szyń­skim Ryn­ku. To był mo­ment sym­bo­li­czny: ksią­żę­ca re­zy­den­cja, przez wie­ki cen­trum wła­dzy, prze­sta­ła na­da­wać się do ży­cia, a wła­dza ze­szła ze wzgó­rza mię­dzy mie­szczan, jak­by hi­sto­ria sa­ma uzna­ła, że z tej wa­ro­wni zo­sta­ły już tyl­ko mu­ry i wspo­mnie­nia po daw­nych cza­sach.

Po śmierci Elżbiety Lu­kre­cji w 1653 księ­stwo cie­szyń­skie ja­ko len­no kró­lów cze­skich tra­fi­ło w rę­ce Hab­sbur­gów i od tej chwi­li za­mek prze­stał być sce­ną wła­dzy, a stał się za­ple­czem ad­mi­ni­stra­cyj­nym. Ulo­ko­wa­no tu sie­dzi­bę za­rzą­du dóbr ro­do­wych — ogrom­ne­go la­ty­fun­dium zwa­ne­go Ko­mo­rą Cie­szyń­ską — czy­li w pra­kty­ce wiel­kie biu­ro do za­rzą­dza­nia tym, co jesz­cze da­ło się wy­ci­snąć z zie­mi i lu­dzi. Ko­ro­ny zdję­to ze ścian, wsta­wio­no re­ga­ły na ak­ta i na­gle hi­sto­ria za­czę­ła pach­nieć atra­men­tem za­miast pro­chu.

Już w 1659 roku nowa ad­mi­ni­stra­cja bez więk­szych wzru­szeń przy­stą­pi­ła do roz­biór­ki czę­ścio­wo zni­szczo­nych mu­rów, wzno­sząc na ich miej­scu bu­dyn­ki go­spo­da­rcze i bro­war. Trud­no o bar­dziej wy­mo­wną sce­nę: tam, gdzie kie­dyś sta­ły blan­ki i dzia­ła, te­raz fer­men­to­wa­ło pi­wo. Za­mek prze­szedł z try­bu „obro­na gra­nic” w tryb „lo­gi­sty­ka i pro­du­kcja”, jak ry­cerz, któ­ry po la­tach wal­ki za­kła­da far­tuch i za­czy­na wa­rzyć słód, bo ta­ka jest po­trze­ba chwi­li.

Od tej pory na­stę­po­wa­ła po­wol­na de­gra­da­cja sub­stan­cji zam­ko­wej — ada­pta­cje na ce­le go­spo­dar­cze, do te­go sa­mo­wol­ne roz­biór­ki pro­wa­dzo­ne przez oko­li­cznych miesz­kań­ców, któ­rzy trak­to­wa­li mu­ry jak dar­mo­wy skład ka­mie­nia. Wa­ro­wnia, któ­ra mia­ła od­stra­szać wro­gów, za­czę­ła zni­kać ka­wa­łek po ka­wał­ku, jak tort roz­bie­ra­ny po ci­chu no­cą przez go­ści, któ­rzy uda­ją, że tyl­ko „po­pra­wia­ją de­ko­ra­cję”. Nikt nie bu­rzył jej z roz­ma­chem — ra­czej sku­ba­no ją sys­te­ma­ty­cznie, aż prze­sta­ła wy­glą­dać groź­nie, a za­czę­ła jak­by ktoś krok po kro­ku wy­cie­rał ją gum­ką.

Ostateczny cios przy­szedł w 1836, gdy Ka­rol Hab­sburg (zm. 1847) po­le­cił ro­ze­brać to, co z daw­nych mu­rów jesz­cze sta­ło, pla­nu­jąc w tym miej­scu no­wą let­nią re­zy­den­cję. Za­mek gór­ny za­mie­nio­no w ro­man­ty­czny park kraj­obra­zo­wy, bo ma­lo­wni­cza ru­ina wśród drzew le­piej pa­so­wa­ła do XIX-wiecz­nej wraż­li­wo­ści niż su­ro­we mu­ry z re­al­ną, nie za­wsze wy­go­dną prze­szło­ścią. Na obsza­rze zam­ku dol­ne­go wy­rósł kla­sy­cy­sty­czny Pa­łac My­śliw­ski, a re­li­kty pia­sto­wskich baszt wmu­ro­wa­no w je­go ścia­ny, w kon­se­kwen­cji ka­mień, któ­ry przez stu­le­cia brał na sie­bie ogień i ta­ran, skoń­czył ja­ko ele­gan­cka pod­pór­ka pod we­ran­dą do sa­lo­no­we­go na­dy­ma­nia się „do­brym sma­kiem”.

Gdy w 1914 roku, z ini­cja­ty­wy ar­cy­księ­cia Fry­de­ry­ka Hab­sbur­ga (zm. 1936), do­bu­do­wa­no jesz­cze „ro­man­ty­czne ru­iny”, sta­ło się ja­sne, że hi­sto­ria zo­sta­ła ofi­cjal­nie prze­nie­sio­na do dzia­łu de­ko­ra­cji te­ma­ty­cznych. Do­pie­ro współ­cze­sna re­wi­ta­li­za­cja usu­nę­ła tę sce­ni­czną atra­pę i od­sło­ni­ła praw­dzi­we mu­ry, przy­wra­ca­jąc im ele­men­tar­ną god­ność, we­dług twar­dej le­kcji hi­sto­rii, iż gruz z ro­do­wo­dem bi­je na gło­wę ro­man­ty­czną wyd­mu­szkę.

OPIS ZAMKU

Średniowieczny ze­spół obron­ny ulo­ko­wa­no na wy­so­kim, wy­ra­źnie wy­odręb­nio­nym i za­ska­ku­ją­co wy­go­dnym stra­te­gi­cznie wzgó­rzu, któ­re dziś na­zy­wa­my Gó­rą Zam­ko­wą — czy­li na na­tu­ral­nym po­dium, z któ­re­go wi­dać wię­cej, szyb­ciej i na ty­le wcze­śnie, by zdą­żyć zam­knąć bra­my i na­piąć ku­sze. Od po­łu­dnia i czę­ścio­wo od wscho­du wzgó­rze to opły­wa­ła Ol­za, ro­biąc za na­tu­ral­ny sys­tem alar­mo­wy, któ­ry nie brał pen­sji i nie za­sy­piał na war­cie. Od za­cho­du i pół­no­cy te­ren był ła­go­dniej­szy, więc wy­ko­rzy­sta­no ist­nie­ją­ce roz­le­wi­ska Bo­brów­ki i po­głę­bio­no fo­sę, two­rząc dla nie­pro­szo­nych go­ści ma­ło kom­fo­rto­wą ścież­kę po­dej­ścia: naj­pierw grzą­ski grunt, po­tem wo­da, a do­pie­ro na koń­cu mur.

Całość funkcjonowała w trzech po­zio­mach: naj­wy­żej za­mek wy­so­ki, gdzie za­pa­da­ły de­cy­zje i grza­no się przy ko­min­kach, ni­żej za­mek śre­dni — twar­dy seg­ment obron­ny, a u pod­nó­ża pod­zam­cze, któ­re dźwi­ga­ło ca­łe za­ple­cze go­spo­dar­cze — i do­pie­ro ta trzy­sto­pnio­wa ukła­dan­ka czy­ni­ła z ca­łe­go za­ło­że­nia twier­dzę, a nie tyl­ko ład­ny wi­dok na wzgó­rzu.

Mimo że XVII-wieczne pa­no­ra­my mia­sta i zam­ku na mie­dzio­ry­tach Da­nie­la Meis­sne­ra i Ma­te­usza Me­ria­na po­zwa­la­ją nam zer­knąć na syl­we­tę ca­łe­go za­ło­że­nia, je­go do­kła­dne roz­pla­no­wa­nie prze­strzen­ne wciąż po­zo­sta­je czę­ścio­wo w cie­niu, jak­by za­mek roz­my­ślnie za­trzy­mał dla sie­bie kil­ka kar­tek z pla­nu sy­tu­acyj­ne­go i udo­stęp­nił je­dy­nie wer­sję po­glą­do­wą. W obrę­bie zam­ku śre­dnie­go do­mi­no­wał trzy­kon­dy­gna­cyj­ny bu­dy­nek, oto­czo­ny mu­rem z ba­szta­mi i uzbro­jo­ny w ar­ma­ty, co wy­raź­nie po­ka­zu­je, że este­ty­ka nie by­ła tu ce­lem sa­mym w so­bie, lecz szła ra­mię w ra­mię z funk­cją od­stra­sza­nia.

Nad zamkiem gó­ro­wa­ła na­to­miast pię­cio­kon­dy­gna­cyj­na, go­ty­cka wie­ża z ła­ma­ne­go ka­mie­nia, wznie­sio­na na pla­nie kwa­dra­tu, z ma­syw­niej­szym co­ko­łem i wy­raź­nym usko­kiem w po­ło­wie wy­so­ko­ści mu­rów, two­rząc ca­łość tak twar­dą i jed­no­zna­czną, że jej syl­we­ta ro­bi­ła za ko­mu­ni­kat sa­ma z sie­bie — bez ce­re­gie­li, bez gad­ki-szma­tki, po pro­stu: wia­do­mo, o co cho­dzi.

Obronny charakter bu­do­wli pod­kre­śla­ły ma­chi­ku­ły i kre­ne­laż, a przy­na­le­żność zam­ku do władz­twa Pia­stów ma­ni­fe­sto­wa­ły umie­szczo­ne w na­ro­żach tar­cze z pia­sto­wskim or­łem, więc ko­mu­ni­kat był pod­wój­ny: tu się bro­ni i tu się rzą­dzi. Na po­cząt­ku XVI stu­le­cia wie­żę nad­bu­do­wa­no o trzy kon­dy­gna­cje, pod­no­sząc ją do 24 me­trów, a przy oka­zji na­da­no jej cha­ra­kte­ry­sty­czne, cze­skie zwień­cze­nie, któ­re XVII-wiecz­ne pa­no­ra­my po­ka­zu­ją z ta­ką do­kła­dno­ścią, jak­by by­ła to świe­żo wdro­żo­na mo­der­ni­za­cja, któ­rą ko­nie­cznie trze­ba by­ło uwie­cznić.

W trakcie badań wy­ko­pa­li­sko­wych od­kry­to przy za­cho­dnim krań­cu wzgó­rza fun­da­men­ty star­szej, cy­lin­dry­cznej wie­ży, zna­nej wła­ści­wie tyl­ko z mie­dzio­ry­tu Meis­sne­ra z 1647 ro­ku, co spra­wia wra­że­nie, jak­by część zam­ko­wej hi­sto­rii funk­cjo­no­wa­ła głów­nie w gra­fi­ce i pod zie­mią. Sam za­mek i mia­sto sta­no­wi­ły dwa wy­ra­źnie wy­odręb­nio­ne, nie­za­le­żne ze­spo­ły ar­chi­te­kto­ni­czne, a do­stę­pu do wa­ro­wni — oprócz fo­sy i mo­kra­deł — bro­ni­ła po­tęż­na ba­szta bram­na z wy­su­nię­tą przed li­co mu­rów ba­ste­ją flan­ku­ją­cą wjazd na dzie­dzi­niec, co sku­te­cznie od­dzie­la­ło cie­ka­wskich od tych, któ­rzy na­pra­wdę mie­li tu coś do za­ła­twie­nia.

W drugiej po­ło­wie XI wie­ku na Gó­rze Zam­ko­wej sta­nę­ła ka­pli­ca gro­do­wa św. Mi­ko­ła­ja i od tam­tej po­ry trwa upar­cie, jak­by ktoś wmu­ro­wał w nią in­stru­kcję prze­trwa­nia. Ta ro­tun­da z ka­mien­nych cio­sów ma prze­skle­pio­ną na­wę i ma­łą apsy­dę od wscho­du, a jej ścia­ny o gru­bo­ści pół­to­ra me­tra wy­peł­nio­no ka­mie­niem ła­ma­nym i gru­zem, więc za­miast ete­ry­cznej du­cho­wo­ści do­sta­je­my kon­stru­kcję, któ­ra spo­koj­nie wy­trzy­ma­ła­by kil­ka śre­dnio­wie­cznych ner­wów wię­cej.

Wnętrze wznosi się na trzy­na­ście me­trów i za­my­ka je ko­pu­ła z ka­mie­ni ukła­da­nych kon­cen­try­cznie, przez co ca­łość wy­glą­da jak ka­mien­ny me­cha­nizm, któ­ry ktoś pre­cy­zyj­nie na­krę­cił dzie­więć wie­ków te­mu. W pół­no­cnej czę­ści po­pro­wa­dzo­no scho­dy na em­po­rę wspar­tą ko­lum­na­mi, a z niej pro­wa­dzi­ło łu­ko­wa­te przej­ście do pa­la­tium, dziś za­mu­ro­wa­ne. By­ło to roz­wią­za­nie bar­dzo przy­ziem­ne w naj­le­pszym sen­sie te­go sło­wa: ka­szte­lan mógł wyjść z re­zy­den­cji pro­sto na mo­dli­twę su­chą sto­pą, za­miast ta­plać się po dzie­dziń­cu w bło­cie al­bo stać na de­szczu jak każ­dy zwy­kły śmier­tel­nik, któ­ry nie miał w ze­sta­wie pry­wa­tne­go łącz­ni­ka mię­dzy wła­dzą a nie­bem.

Rotunda była na po­cząt­ku je­dy­ną mu­ro­wa­ną bu­do­wlą gro­du, więc oprócz funk­cji sa­kral­nej peł­ni­ła ro­lę naj­tward­sze­go pun­ktu obro­ny i w ra­zie oblę­że­nia za­mie­nia­ła się z miej­sca mo­dli­twy w ka­mien­ny sejf dla wła­dzy. Tuż obok dzia­łał za­pe­wne naj­star­szy cmen­tarz Cie­szy­na, gdzie grze­ba­no na­czel­ni­ków ka­szte­la­nii, ich ro­dzi­ny oraz ry­ce­rzy, dzię­ki cze­mu eli­ta na­wet po śmier­ci trzy­ma­ła się bli­sko cen­trum wy­da­rzeń. Z cza­sem ro­tun­dę włą­czo­no w obręb zam­ku wy­so­kie­go, przez co za­czę­ła ona funk­cjo­no­wać w no­wym ukła­dzie prze­strzen­nym i ro­snąć ra­zem z nim, bez utra­ty swo­je­go zwar­te­go cha­ra­kte­ru.

W latach czter­dzie­stych XIX stu­le­cia Jó­zef Ko­ern­hau­sel uznał, że ro­tun­da z XI wieku wy­glą­da zbyt uczci­wie, więc przy­sy­pał ją zie­mią i prze­ro­bił na ro­man­ty­czny pa­wi­lon, udo­wa­dnia­jąc jak sku­te­cznie mo­da po­tra­fi przy­kryć au­ten­tyk war­stwą sen­ty­men­tal­nej tan­de­ty.

Te przeróbki na szczę­ście usu­nię­to pod­czas II woj­ny świa­to­wej, a w la­tach pięć­dzie­sią­tych XX wie­ku prze­pro­wa­dzo­no pra­ce kon­ser­wa­tor­skie przy­wra­ca­ją­ce ka­pli­cy pier­wo­tną for­mę, dzię­ki cze­mu od­zy­ska­ła ona swój su­ro­wy pro­fil. Dziś ucho­dzi za praw­do­po­do­bnie naj­star­szą te­go ty­pu bu­do­wlę w Pol­sce i nie po­trze­bu­je do te­go żad­nej le­gen­dy, wy­star­cza jej wiek oraz fakt, że wciąż stoi.

Na wschodnim stoku wzgó­rza zam­ko­we­go, w miej­scu daw­ne­go zam­ku ni­skie­go, Hab­sbur­go­wie w la­tach trzy­dzie­stych i czter­dzie­stych XIX wie­ku po­sta­wi­li Pa­łac My­śliw­ski, czy­li let­nią re­zy­den­cję, któ­ra mia­ła po­ka­zać, że dy­na­stia po­tra­fi zro­bić re­bran­ding te­re­nu po śre­dnio­wie­czu bez sen­ty­men­tal­nych spa­zmów. Ten pro­jekt przy­go­to­wał Jó­zef Koern­hau­sel (ten sam, co tak oszpe­cił ro­tun­dę), wy­bie­ra­jąc plan od­wró­co­nej li­te­ry T i kla­sy­cyzm w wer­sji chłod­nej jak ra­port ro­czny, z osia­mi usta­wio­ny­mi rów­no i fa­sa­dą tak zdy­scy­pli­no­wa­ną, jak­by ar­chi­tekt za­rzą­dzał nią jak ze­spo­łem w kor­po­ra­cji.

W efekcie po­wstał gmach dwu­kon­dy­gna­cyj­ny z trzy­kon­dy­gna­cyj­ną czę­ścią cen­tral­ną, z trzy­na­sto­osio­wą fa­sa­dą, łu­kiem spię­tym pła­sk­mi gzym­sa­mi i trój­kąt­nym przy­czół­kiem (brzmi groź­nie i po­dręcz­ni­ko­wo, a w prak­ty­ce cho­dzi o pro­stą, sy­me­try­czną bry­łę z po­rząd­nym „da­szkiem” na środ­ku). Przy je­go bu­do­wie wy­ko­rzy­sta­no re­li­kty daw­nych baszt obron­nych, więc ka­mień, któ­ry kie­dyś miał po­wstrzy­my­wać wro­ga, tra­fił do ele­gan­ckiej re­zy­den­cji i za­czął pra­co­wać na wi­ze­ru­nek dy­na­stii, zmie­nia­jąc front bez sen­ty­me­ntów i bez py­ta­nia o zda­nie.

Wnętrza nowej re­zy­den­cji roz­pla­no­wa­no w czę­ści głów­nej ja­ko trój­tra­kto­we, skrzy­dła otrzy­ma­ły ukła­dy jed­no- i dwu­tra­kto­we, a więk­szość po­mie­szczeń przy­kry­to skle­pie­nia­mi ko­leb­ko­wy­mi z lu­ne­ta­mi oraz ża­gla­sty­mi (ter­mi­no­lo­gia brzmi jak eg­za­min z hi­sto­rii sztu­ki, a cho­dzi po pro­stu o po­rząd­ne, za­okrąg­lo­ne su­fi­ty z kil­ko­ma ele­gan­cki­mi wcię­cia­mi), co da­wa­ło efekt re­pre­zen­ta­cyj­nej so­lid­no­ści bez ba­ro­ko­we­go show.

Mimo re­pre­zen­ta­cyj­nej opra­wy gmach słu­żył głów­nie urzęd­ni­kom Ko­mo­ry Cie­szyń­skiej, więc za ele­gan­cką fa­sa­dą pra­co­wa­ła ad­mi­ni­stra­cyj­na ma­chi­na, nie my­śli­wski fol­klor, choć od cza­su do cza­su sce­nę przej­mo­wa­li Wil­helm II (zm. 1941) i Paul von Hin­den­burg (zm. 1934), że­by przy­po­mnieć, że wła­dza lu­bi po­ka­zać się w od­po­wie­dnim wnę­trzu. W przy­le­ga­ją­cej oran­że­rii, ro­ze­bra­nej w 1966 ro­ku, kon­cer­to­wał Fran­ci­szek Liszt (zm. 1886), co spra­wia­ło, że mię­dzy pa­pie­ro­lo­gią i de­cy­zja­mi bud­że­to­wy­mi wpa­dał na­gle for­te­pia­no­wy ogień, jak­by ktoś na mo­ment wy­łą­czył tryb urzę­do­wy i wci­snął przy­cisk „ro­man­ty­czny per­for­man­ce”.

ZWIEDZANIE

W obrębie Góry Zamkowej sta­ran­nie wy­eks­po­no­wa­no to, co zo­sta­ło z go­ty­ckie­go zam­ku: wie­żę głów­ną, ro­tun­dę św. Mi­ko­ła­ja i frag­men­ty wie­ży na­roż­nej z re­li­kta­mi XVI-wiecz­nej kuch­ni oraz fun­da­men­tów mu­rów ob­wo­do­wych. To już nie jest twier­dza w peł­nym ryn­sztun­ku, ra­czej do­brze zre­da­go­wa­ny skrót z daw­nej po­tę­gi — ale zro­bio­ny tak, że ni­cze­go nie trze­ba się do­my­ślać. Ka­mień stoi, po­ka­zu­je bli­zny i nie uda­je, że jest czymś in­nym niż świad­kiem kil­ku so­lid­nych stu­le­ci.

We wschodniej części ze­spo­łu daw­ny pa­łac dzia­ła dziś w zu­peł­nie in­nym ry­tmie: mie­ści szko­łę mu­zy­czną i in­sty­tu­cję Za­mek Cie­szyn, czy­li lo­kal­ne cen­trum sztu­ki i przed­się­bior­czo­ści. Są sa­le wy­sta­wo­we, war­szta­ty, nie­wiel­ki ho­tel — za­miast zbroj­nych ma­my pro­je­ktan­tów, za­miast roz­ka­zów gra­fik za­jęć. Na par­te­rze ad­mi­ni­stra­cji dzia­ła in­for­ma­cja tu­ry­sty­czna i sklep z pa­miąt­ka­mi, więc je­śli ktoś chce wyjść z hi­sto­rią w tor­bie, ma ta­ką moż­li­wość. A że­by nikt nie miał wąt­pli­wo­ści, że to już prze­strzeń z dy­stan­sem do sa­mej sie­bie, na skwe­rze przed pa­ła­cem stoi pod­świe­tla­ny no­cą ró­żo­wy je­leń, któ­ry bez­czel­nie ocie­ra się o jar­mark, ale ro­bi to z ta­kim mrug­nię­ciem oka, że trud­no się obra­zić.

Wstęp do wie­ży i ro­tun­dy jest bi­le­to­wa­ny — ka­mień z me­try­ką ko­sztu­je, jak przy­sta­ło na za­by­tek z ro­do­wo­dem. Do par­ku wejść moż­na bez­pła­tnie, więc je­śli ktoś wo­li spa­cer bez czy­ta­nia ta­blic i bez hi­sto­rii w wer­sji pre­mium, ma ta­ką opcję. W skró­cie: za wej­ście do środ­ka pła­ci się za kon­cen­trat prze­szło­ści, za zie­leń i ró­żo­we­go je­le­nia — wy­star­czy cie­ka­wość i pa­ra nóg.

Twój pies mo­że spa­ce­ro­wać po par­ku, ale po wszy­stkim rę­kaw w ruch — niech zie­leń po­zo­sta­nie czy­sta.

DOJAZD

Wzgórze zamkowe zaj­mu­je za­cho­dnią część hi­sto­ry­cznej za­bu­do­wy miej­skiej. Wie­żę pia­sto­wską kie­dyś ła­two by­ło wy­pa­trzeć po­nad ko­ro­ną drzew, choć la­tem li­ście tro­chę ją cho­wa­ją — zi­mą jest już zna­cznie le­piej wi­do­czna. Do par­ku wcho­dzi się od stro­ny pa­ła­cu przy uli­cy Zam­ko­wej, za­le­dwie 100 me­trów od przej­ścia gra­ni­czne­go na Ol­zie.

ZAMKI W POBLIŻU

• Dzięgielów – zamek ry­cer­ski z XV w., 7 km km
• Kończyce Małe – dwór obron­ny z XVI w., 12 km
• Grodziec – zamek szla­che­cki Gro­dzie­ckich z XVI w., 20 km
• Bielsko-Biała – zamek ksią­żąt cie­szyń­skich z XIV w., obec­nie za­mek Suł­ko­wskich z XIX w., 40 km

LITERATURA

1. B. Czechowicz: Za­mek ja­ko ma­ni­fest wład­cy - przy­czy­nek do dzie­jów i iko­no­lo­gii zam­ku..., 2002
2. L. Kajzer, J. Salm, S. Ko­ło­dziej­ski: Le­ksy­kon zam­ków w Pol­sce, Ar­ka­dy 2001
3. I. Panic: Za­mek ksią­żę­cy-mia­sto na Gór­nym Ślą­sku w śre­dnio­wie­czu, DiG 2002
4. A. R. Sypek: Zam­ki i obie­kty wa­ro­wne od Opo­la do Żyw­ca, Wspól­no­ta Aka­de­mi­cka 2008
5. praca zbiorowa: Ro­tun­da na Gó­rze Zam­ko­wej w Cie­szy­nie - ba­da­nia ar­che­olo­gi­czno-ar­chi­te­kto­ni­czne 1941–2017, Mu­ze­um Ślą­ska Cie­szyń­skie­go 2020